Các chuyên gia nhấn mạnh rằng, bên cạnh hỗ trợ cai nghiện, cần các giải pháp thay thế ít độc hại hơn để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt khi tỷ lệ cai thành công chỉ khoảng 9,5%.
Việt Nam đang đối mặt với gánh nặng lớn từ thuốc lá, khi khói đốt từ thuốc lá chứa hơn 7.000 hóa chất độc hại gây ung thư, tim mạch và hô hấp. Theo khảo sát 2019-2020 tại 34 tỉnh thành, chỉ 9,5% người nghiện cai được, trong khi dữ liệu mới từ Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho thấy tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc giảm nhẹ từ 45,3% năm 2015 xuống 38,9% năm 2023, nhưng vẫn còn khoảng 15 triệu người ở độ tuổi hợp pháp.
Khảo sát của Báo VnExpress năm 2021 với hơn 4.000 tham gia tiết lộ, 93% từng nghĩ đến bỏ thuốc, song 43% thử thất bại và 26% tái nghiện, 94% đồng tình giảm tác hại khói thuốc là quan trọng.
Nhiều chuyên gia lưu ý, cần cân nhắc mô hình kiểm soát theo mức độ nguy hại, thay vì cấm tuyệt đối, như nhiều nước áp dụng để tăng tính khả thi. Hiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang thiếu giải pháp cho nhóm chưa sẵn sàng cai, dẫn đến gánh nặng y tế hàng năm lên đến 108 nghìn tỷ đồng, theo nghiên cứu Hội Kinh tế y tế Việt Nam năm 2022.
Dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2026 đang được Bộ Y tế xây dựng, tập trung cấm thuốc lá điện tử và nung nóng từ 2025, mở rộng cấm trưng bày tại điểm bán và tăng cường hậu kiểm, nhằm giảm phơi nhiễm thụ động.
Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cũng đã khởi xướng giảm tác hại thuốc lá từ Công ước khung về kiểm soát thuốc lá (FCTC) năm 2003, với ba trụ cột: giảm cung, giảm cầu và giảm hại. Nhóm TobReg của WHO khẳng định hiệu quả chỉ đạt khi chuyển sang sản phẩm ít độc hơn thuốc điếu truyền thống, dưới giám sát chặt chẽ.
Tuy nhiên, Giáo sư Tikki Pang, cựu Giám đốc WHO chỉ ra thách thức ở châu Á khiến tiến trình chậm, trong khi Hoa Kỳ dẫn đầu với chiến lược của Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) khi tích hợp giảm hại vào khung quản lý.
Mới đây, tại Hội nghị Chính sách Thuốc lá và Nicotine do Viện Luật Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ tổ chức, ông Bret Koplow - Quyền Giám đốc Trung tâm sản phẩm thuốc lá (CTP) thuộc FDA nhấn mạnh rằng, giảm tác hại thuốc lá là nguyên tắc được tích hợp trong toàn bộ khung quản lý của FDA.
Tuyên bố này đánh dấu bước chuyển quan trọng trong cách tiếp cận quản lý thuốc lá của Hoa Kỳ sau nhiều năm duy trì các biện pháp truyền thống.
Theo các chuyên gia y tế công cộng trên thế giới, cách tiếp cận của FDA được kỳ vọng sẽ giúp giảm dần sự phụ thuộc vào thuốc lá điếu ở những người đang sử dụng các sản phẩm chứa nicotine. Điều này đồng nghĩa với việc nhu cầu sử dụng nicotine không nhất thiết phải gắn liền với việc hút thuốc lá điếu, sản phẩm gây hại cao nhất.
Song song với đó, Hoa Kỳ cũng triển khai kiểm soát toàn diện đối với cả thuốc lá điếu và các sản phẩm thuốc lá khác. Một mặt, quốc gia này hỗ trợ cai nghiện, cảnh báo tác hại, cấm quảng cáo và tăng thuế thuốc lá điếu. Mặt khác, FDA thực hiện thẩm định khoa học nghiêm ngặt và cho phép lưu hành có điều kiện một số loại thuốc lá không đốt cháy như là lựa chọn thay thế rủi ro thấp hơn cho người hút thuốc.
Hoa Kỳ còn áp dụng cơ chế hậu kiểm chặt chẽ, yêu cầu doanh nghiệp minh bạch thông tin, kiểm soát thông điệp truyền thông, tiếp thị nhằm bảo đảm người tiêu dùng được tiếp cận thông tin chính xác về tác động sức khỏe của sản phẩm.
Dữ liệu mới nhất từ Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) giai đoạn 2017-2023 cho thấy, dù tổng số người trưởng thành sử dụng nicotine không thay đổi nhiều, nhưng hành vi tiêu dùng đã có sự dịch chuyển khi tỷ lệ hút thuốc lá điếu giảm.
Trong bối cảnh tỷ lệ cai thuốc lá còn khiêm tốn và số người hút thuốc vẫn lớn, việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cần được tiếp cận toàn diện hơn. Bên cạnh mục tiêu giảm cung, giảm cầu và hỗ trợ cai nghiện, cần cân nhắc bổ sung các giải pháp giảm tác hại dựa trên bằng chứng khoa học cho nhóm người chưa thể hoặc chưa sẵn sàng cai thuốc, nhằm giảm phơi nhiễm khói thuốc và gánh nặng y tế.
Cách tiếp cận này phù hợp với khuyến nghị của WHO và kinh nghiệm quốc tế, góp phần nâng cao hiệu quả và tính bền vững của chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá tại Việt Nam.
