Chính sách thuế thuốc lá và bài toán quản lý thị trường

Thuế thuốc lá tăng tác động kép đến thị trường và hành vi tiêu dùng

Luật Thuế Tiêu thụ đặc biệt số 66/2025/QH15 lần đầu tiên bổ sung phương pháp tính thuế hỗn hợp đối với thuốc lá, kết hợp giữa thuế tương đối 75% và thuế tuyệt đối theo lộ trình từ năm 2027 đến năm 2031. Theo đó, từ năm 2027, mỗi bao thuốc lá 20 điếu sẽ chịu thêm 2.000 đồng tiền thuế mỗi năm, đến năm 2031 tăng đủ 10.000 đồng.

Theo bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn thuế Việt Nam, việc áp dụng thuế hỗn hợp nhằm đạt đồng thời nhiều mục tiêu: “Mục tiêu áp dụng thuế hỗn hợp với thuốc lá bao hàm cả mục tiêu định hướng tiêu dùng, sức khỏe cộng đồng và thu ngân sách nhà nước” .

Các chỉ tiêu dự kiến cho thấy tác động rõ rệt của chính sách này. Tỷ lệ hút thuốc ở nam giới được kỳ vọng giảm từ 42,1% năm 2025 xuống 38,6% vào năm 2030. Tỷ trọng thuế trên giá bán lẻ tăng từ 36% lên 59,4% trong cùng giai đoạn. Đồng thời, số thu thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá dự kiến tăng mạnh, từ 18,2 nghìn tỷ đồng năm 2025 lên 39,1 nghìn tỷ đồng vào năm 2030 .

Việc bổ sung cấu phần thuế tuyệt đối được đánh giá là giải pháp quan trọng giúp thu hẹp khoảng cách giá giữa thuốc lá giá rẻ và thuốc lá cao cấp, qua đó hạn chế tiêu dùng các sản phẩm giá thấp, chất lượng kém. Đây là một trong những công cụ chính sách nhằm hướng người tiêu dùng chuyển sang các sản phẩm có chất lượng tốt hơn.

Tuy nhiên, bên cạnh những tác động tích cực, chính sách tăng thuế cũng đặt ra không ít thách thức. Bà Lê Thị Duyên Hải chỉ rõ: việc tăng thuế sẽ làm giá thuốc lá hợp pháp tăng lên, trong khi thuốc lá lậu không phải chịu thuế nên có lợi thế cạnh tranh về giá. Điều này có thể khiến một bộ phận người tiêu dùng chuyển sang sử dụng thuốc lá lậu .

Thực tế cho thấy, mặc dù chính sách được thiết kế theo lộ trình nhằm tránh gây “sốc” cho thị trường, song vẫn có nguy cơ tạo ra hiệu ứng ngược nếu không đi kèm các biện pháp kiểm soát hiệu quả. Bài học từ một số quốc gia như Malaysia cho thấy việc tăng thuế mạnh nhưng thiếu kiểm soát thị trường có thể dẫn đến bùng phát buôn lậu thuốc lá.

Không chỉ tác động đến hành vi tiêu dùng, chính sách thuế còn ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường sản xuất trong nước. Khi giá thuốc lá hợp pháp tăng cao, doanh nghiệp trong nước có thể gặp khó khăn trong cạnh tranh với hàng lậu, từ đó dẫn đến giảm sản lượng, thu hẹp thị phần.

Trong khi đó, số liệu ngân sách cho thấy nguồn thu từ thuốc lá vẫn tăng ổn định từ 6-8% mỗi năm, chủ yếu đến từ các doanh nghiệp nhà nước hoặc có vốn nhà nước. Tuy nhiên, thuế thu được từ thuốc lá nhập khẩu chưa phản ánh đúng thực tế tiêu thụ, khi thuốc lá ngoại chiếm khoảng 20-22% thị phần nhưng chỉ đóng góp khoảng 12% tổng thu ngân sách từ mặt hàng này .

Đáng chú ý, thuốc lá lậu gây thất thu ngân sách từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng mỗi năm và có xu hướng gia tăng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến nguồn thu mà còn tác động tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng, do các sản phẩm này không được kiểm soát về chất lượng, nguồn gốc .

Kiểm soát buôn lậu và nâng cao hiệu lực thực thi

Trước nguy cơ gia tăng thuốc lá lậu, các chuyên gia cho rằng việc tăng thuế cần đi kèm với hệ thống giải pháp đồng bộ, đặc biệt là các biện pháp phi thuế.

Bà Lê Thị Duyên Hải nhấn mạnh, cần tăng cường tuyên truyền về tác hại của thuốc lá, đặc biệt là thuốc lá không rõ nguồn gốc; đồng thời siết chặt kiểm soát buôn lậu và nâng mức xử phạt để đủ sức răn đe .

Một trong những đề xuất đáng chú ý là sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP theo hướng tăng mạnh mức xử phạt đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu. Hiện nay, mức phạt từ 1 đến 3 triệu đồng được đánh giá là quá thấp, thậm chí thấp hơn lợi nhuận thu được từ việc bán thuốc lá lậu. Vì vậy, cần nâng mức phạt lên tối thiểu gấp 10 lần để tạo sức răn đe thực sự .

Bên cạnh đó, đề xuất tăng mức xử phạt lên đến 100 triệu đồng đối với hành vi buôn bán từ 500 bao thuốc lá lậu, đồng thời hạ ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự từ 1.500 bao xuống 500 bao cũng được đưa ra nhằm tăng tính nghiêm minh của pháp luật.

Không chỉ tập trung vào khâu buôn lậu, các hành vi vi phạm trong bán lẻ như không treo biển, bán cho người dưới 18 tuổi, bán sai địa điểm… cũng cần được xử lý nghiêm. Mức phạt hiện nay từ 500 nghìn đến 1 triệu đồng được cho là chưa đủ sức ngăn chặn các hành vi này, trong khi đây lại là những “kẽ hở” để thuốc lá lậu len lỏi vào thị trường.

Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển mạnh, việc bổ sung quy định kiểm soát hoạt động kinh doanh thuốc lá trên các nền tảng số cũng trở nên cấp thiết. Các chế tài cần được mở rộng không chỉ đối với người bán mà cả chủ sở hữu sàn giao dịch nhằm bảo đảm minh bạch và công bằng.

Ông Lê Đức Tuấn, Phó Trưởng phòng Tham mưu, Chi cục Điều tra chống buôn lậu (Cục Hải quan) cho biết, sau 11 năm thực hiện Chỉ thị số 30/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường chống buôn lậu thuốc lá, tình hình buôn lậu thuốc lá đã có chuyển biến tích cực, song vẫn tiềm ẩn nhiều diễn biến phức tạp.

Theo ông, công tác phòng, chống buôn lậu thuốc lá luôn nhận được sự chỉ đạo sát sao của Chính phủ và sự phối hợp của nhiều lực lượng như công an, biên phòng, cảnh sát biển. “Các lực lượng đã phối hợp triệt phá nhiều vụ buôn bán, vận chuyển thuốc lá lớn, bàn giao đối tượng và tang vật cho cơ quan công an xử lý theo quy định pháp luật” .

Tuy nhiên, hoạt động buôn lậu vẫn diễn ra trên nhiều tuyến, với phương thức ngày càng tinh vi. Tại khu vực phía bắc, các điểm nóng gồm Quảng Ninh, Lạng Sơn, Lào Cai với các mặt hàng phổ biến như 555, Esse, Marlboro. Ở miền trung, các đối tượng lợi dụng địa hình phức tạp, vận chuyển bằng thuyền qua sông Sê Pôn, sau đó chia nhỏ hàng để tiêu thụ. Trong khi đó, tuyến biên giới Tây Nam tiếp tục là “điểm nóng” với các loại thuốc lá Jet, Hero, Scott, Nelson….

Kết quả thực hiện cho thấy, lực lượng hải quan đã phát hiện, xử lý 1.663 vụ vi phạm, thu giữ hơn 23,3 triệu bao thuốc lá, khởi tố 12 vụ và tiêu hủy hơn 18,7 triệu bao . Đây là những con số đáng chú ý, song cũng phản ánh quy mô lớn của thị trường thuốc lá lậu.

Các chuyên gia nhận định, để chính sách thuế phát huy hiệu quả, cần đặt trọng tâm vào kiểm soát thị trường. Điều này không chỉ dừng ở việc tăng cường lực lượng mà còn phải hoàn thiện thể chế, nâng cao chế tài và thay đổi hành vi tiêu dùng.

Cùng với đó, việc thực thi nghiêm các quy định về khu vực cấm hút thuốc, tăng mức xử phạt đối với hành vi hút thuốc nơi công cộng cũng được xem là giải pháp góp phần hình thành thói quen tiêu dùng văn minh.

Rõ ràng, chính sách thuế thuốc lá theo phương pháp hỗn hợp là bước đi cần thiết và phù hợp với xu hướng quốc tế. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu kép về sức khỏe cộng đồng và tăng thu ngân sách, cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, trong đó kiểm soát buôn lậu và nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật giữ vai trò then chốt.

​