Cần “nhạc trưởng” cho những đại dự án hạ tầng

Đồng thời, các cơ quan, đơn vị kiến nghị tiếp tục hoàn thiện quy định về nhà thầu phụ, chuyển nhượng thầu, liên danh, tổng thầu và nhà thầu quản lý theo hướng phân định rõ trách nhiệm, quyền hạn, phù hợp với thực tiễn triển khai các dự án lớn.

Tăng năng lực tổ chức, quản trị

Trong những năm qua, năng lực kỹ thuật của doanh nghiệp xây dựng Việt Nam được đánh giá có bước tiến “nhảy vọt”. Các doanh nghiệp trong nước từng bước làm chủ thi công cầu dây văng khẩu độ lớn, tổ chức thi công đường cao tốc quy mô lớn, cải tiến công nghệ đào hầm xuyên núi NATM⁽¹⁾, đồng thời từng bước tiếp cận công nghệ mới phục vụ đường sắt đô thị, đường sắt tốc độ cao.

Tuy nhiên, xét tổng thể, năng lực thi công chỉ là một cấu phần của năng lực tổng thầu. Để đảm nhận vai trò tổ chức toàn bộ dự án, doanh nghiệp phải tích lũy năng lực quản trị, tài chính, pháp lý và hợp đồng, công nghệ, quản lý thiết kế, chuỗi cung ứng và điều phối nhiều nhà thầu. Trong khi đó, nhiều dự án hạ tầng lâu nay được tổ chức thành các gói thầu độc lập, từ xây lắp đến hệ thống giao thông thông minh (ITS), chiếu sáng, an toàn giao thông,... Chủ đầu tư hoặc Ban quản lý dự án trực tiếp quản lý, kết nối và điều phối nhiều nhà thầu.

Cách tổ chức này phù hợp với yêu cầu quản lý ở mỗi giai đoạn và thuận lợi cho việc kiểm soát trực tiếp từng gói thầu. Tuy nhiên, với những dự án ngày càng lớn và có nhiều cấu phần liên kết chặt chẽ, mô hình phân tán đã bộc lộ những hạn chế, khiếm khuyết. Chủ đầu tư phải quản lý nhiều hợp đồng; giao diện giữa các gói thầu có thể chồng chéo; một vướng mắc ảnh hưởng đến “đường găng” chung thường liên quan đến nhiều chủ thể, khiến quá trình phối hợp và xử lý trở nên phức tạp.

Ở góc độ phát triển năng lực doanh nghiệp, việc tổ chức dự án theo nhiều hợp đồng riêng biệt cũng hạn chế cơ hội để một nhà thầu đảm nhận phạm vi công việc đủ lớn, thực hành vai trò tổ chức, điều phối và chịu trách nhiệm tổng thể.

Theo tính toán của Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng, nhu cầu vốn đầu tư kết cấu hạ tầng giao thông-xây dựng đến năm 2030 đạt gần 2,1 triệu tỷ đồng, chưa gồm chi phí bảo trì. Quy mô đầu tư lớn đặt ra yêu cầu tương ứng về năng lực tổ chức thực hiện. Các dự án hạ tầng phức tạp không chỉ cần nhà thầu thi công tốt từng hạng mục, mà cần một đầu mối đủ năng lực tích hợp thiết kế, mua sắm, thi công, điều phối nguồn lực, kiểm soát “đường găng” tiến độ, chất lượng, chi phí và rủi ro.

Gần đây, nước ta đang đồng thời triển khai nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn, đặt ra nhu cầu về những tổng thầu đủ năng lực tổ chức, điều phối và chịu trách nhiệm xuyên suốt. Tuy nhiên, việc hình thành các tổng thầu mạnh không chỉ phụ thuộc vào năng lực doanh nghiệp, mà còn liên quan đến phương thức tổ chức dự án, cơ chế phân bổ quyền hạn-trách nhiệm và cách thức quản lý khi chuyển sang các mô hình tổng thầu như EC, EPC.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đinh Trọng Thịnh, chuyên gia kinh tế nhận định: “Năng lực tổng thầu không thể hình thành trong thời gian ngắn mà phải được tích lũy qua từng dự án. Cơ chế cần sàng lọc doanh nghiệp có năng lực thực chất để giao quyền, đồng thời tạo điều kiện để họ từng bước đảm nhận trách nhiệm lớn hơn qua thực tiễn”.

Từ tổng hợp, đánh giá thực tiễn của các nhà thầu, Chủ tịch Hiệp hội các Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) Nguyễn Quốc Hiệp cũng kiến nghị cơ quan quản lý nghiên cứu đánh giá, mở rộng phương thức giao nhận thầu, hoàn thiện cơ chế về tổng thầu, tổ chức gói thầu phù hợp với năng lực doanh nghiệp và phân định rõ trách nhiệm, rủi ro giữa các bên. Qua đó, nhà thầu trong nước có điều kiện nâng cao năng lực tổ chức, quản trị và đảm nhận vai trò lớn hơn tại các dự án.

Quản lý một đầu mối

Theo các chuyên gia, một trong những điều kiện để hình thành các tổng thầu mạnh là thay đổi phương thức tổ chức và quản lý dự án. Thay vì chia nhỏ công việc, phân tán quyền hạn và trách nhiệm qua nhiều hợp đồng, các mô hình EC, EPC tập trung quyền tổ chức thực hiện vào một đầu mối, đồng thời xác lập rõ trách nhiệm của tổng thầu đối với kết quả dự án.

Đại diện Cục Đường bộ Việt Nam (Bộ Xây dựng) nhìn nhận, việc hợp nhất các gói thầu nhỏ lẻ thành gói thầu quy mô lớn, giao cho một tổng thầu quản trị là xu hướng mới, cần thiết nghiên cứu nhằm đồng bộ hóa kỹ thuật và đẩy nhanh tiến độ các đại dự án. Việc chuyển sang mô hình tổng thầu đồng thời đặt ra yêu cầu đổi mới đối với chính cơ quan quản lý và các Ban quản lý dự án.

“Chuyển sang mô hình tổng thầu đòi hỏi cơ quan quản lý và các Ban quản lý dự án phải mạnh dạn định hình lại ranh giới thẩm quyền. Thay vì trực tiếp phân giao từng hạng mục nhỏ hay tham gia vào việc lựa chọn thầu phụ, chủ đầu tư phải nâng tầm vai trò thành nhà quản trị vĩ mô, thiết lập các mốc kiểm soát”, đại diện Cục Đường bộ Việt Nam nêu quan điểm.

Theo cách tiếp cận này, vai trò quản lý của chủ đầu tư không giảm đi mà thay đổi về phương thức từ trực tiếp xử lý nhiều công việc tác nghiệp sang kiểm soát tổng thể dự án. Điều đó đòi hỏi các cơ quan này cần nâng cao năng lực thẩm định thiết kế, đánh giá rủi ro tài chính, quản trị hợp đồng tích hợp, đồng thời tăng cường các công cụ kiểm soát hiện đại như BIM⁽²⁾, kiểm soát “đường găng” tiến độ. Đây cũng là lời giải cho bài toán đặt ra khi trao quyền điều phối lớn hơn cho tổng thầu, đó là doanh nghiệp có đủ quyền chủ động để tổ chức thực hiện, trong khi Nhà nước vẫn nắm chắc quyền kiểm soát dự án.

Đại diện Cục Đường bộ Việt Nam khẳng định, trao quyền chủ động cho doanh nghiệp “hoàn toàn không đồng nghĩa với việc Nhà nước nới lỏng quản lý”. Doanh nghiệp muốn được lựa chọn tại những dự án quy mô quốc gia phải chứng minh năng lực thực chất về kỹ thuật, quản trị chuỗi cung ứng, tài chính, pháp lý, ứng dụng công nghệ, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Quyền quyết định của tổng thầu phải tỷ lệ thuận với trách nhiệm. Nếu tổng thầu không có đủ quyền hạn để quyết định, điều phối các công việc thuộc phạm vi của mình thì mô hình khó phát huy hiệu quả. Bài toán vì vậy không nằm ở việc tiếp tục chia nhỏ quyền hạn để dễ kiểm soát, mà là xây dựng cơ chế lựa chọn đúng doanh nghiệp, giao quyền tương xứng với năng lực và kiểm soát bằng kết quả.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ, luật sư Dương Đăng Huệ, nguyên Vụ trưởng Pháp luật Dân sự-Kinh tế (Bộ Tư pháp), pháp luật hiện hành đã có các quy định về nhà thầu chính, nhà thầu phụ, liên danh nhà thầu và tổng thầu EPC. Tuy nhiên, đối với những mô hình mà tổng thầu đảm nhận sâu hơn chức năng tổ chức, điều phối và quản trị dự án, các vấn đề về địa vị pháp lý, phạm vi quyền hạn, trách nhiệm và cơ chế kiểm soát cần tiếp tục được làm rõ.

Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng triển khai nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn, việc hình thành những tổng thầu mạnh là yêu cầu cấp bách đòi hỏi từ thực tế. Muốn vậy, doanh nghiệp cần có cơ hội đảm nhận phạm vi công việc và trách nhiệm lớn hơn để tích lũy năng lực tổ chức, điều phối và quản trị toàn diện dự án.

Một cơ chế vừa sàng lọc đúng doanh nghiệp, vừa trao quyền tương xứng với năng lực và tạo điều kiện để nhà thầu trưởng thành qua thực tiễn sẽ là nền tảng để hình thành các tổng thầu Việt Nam đủ sức tổ chức thực hiện những dự án hạ tầng lớn, phức tạp, từng bước đảm nhận vai trò chủ lực trong phát triển hạ tầng đất nước.

----------
(1) NATM (New Austrian Tunnelling Method) là phương pháp đào hầm mới của Áo, tận dụng chính khối đất đá chung quanh làm một phần kết cấu chịu lực của hầm.

(2) Công nghệ BIM (Building Information Modeling - Mô hình thông tin công trình) là quy trình tạo lập và quản lý dữ liệu kỹ thuật số 3D của một công trình xuyên suốt các giai đoạn từ thiết kế, thi công đến vận hành.