Bảo hiểm nhân thọ: Hiểu đúng để yên tâm

Việt Nam vẫn đang trong thời kỳ cơ cấu dân số thuận lợi, nhưng quá trình già hóa diễn ra nhanh. Theo Cục Thống kê, năm 2024 cả nước có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên; dự báo đến năm 2030 con số này xấp xỉ 18 triệu người. Điều đó đặt ra yêu cầu ngày càng lớn đối với việc chuẩn bị tài chính cho tuổi già, bệnh tật và những biến cố ảnh hưởng đến thu nhập của gia đình.

Trong cấu trúc an sinh, cần phân biệt rõ vai trò của bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm nhân thọ. Bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế là những trụ cột cơ bản của hệ thống an sinh; còn bảo hiểm nhân thọ là công cụ tài chính bổ sung trên cơ sở tự nguyện, giúp mỗi cá nhân và gia đình chủ động tăng thêm năng lực bảo vệ trước những rủi ro lớn. Điểm cần hiểu rõ nhất là: Bảo hiểm nhân thọ trước hết là bảo hiểm, sau đó mới đến yếu tố tích lũy hoặc đầu tư nếu sản phẩm có cấu phần này.

Người mua bảo hiểm đóng một khoản phí để chuyển giao một phần hậu quả tài chính của những rủi ro như tử vong, thương tật, bệnh hiểm nghèo… cho doanh nghiệp bảo hiểm theo phạm vi và điều kiện đã thỏa thuận trong hợp đồng. Vì thế, không nên lấy lãi suất tiền gửi ngân hàng, mức tăng giá vàng hay lợi nhuận chứng khoán làm thước đo duy nhất để đánh giá một hợp đồng bảo hiểm.

Một người trụ cột gia đình có thu nhập 30 triệu đồng/tháng, nếu gặp biến cố khiến nguồn thu nhập đó mất đi trong nhiều năm, thiệt hại tài chính đối với gia đình có thể lên tới hàng tỷ đồng. Giá trị quan trọng của bảo hiểm là tạo ra một nguồn tài chính vào đúng thời điểm gia đình cần nhất.

Đó cũng là “nghịch lý” của bảo hiểm: người mua bỏ tiền cho một quyền lợi mà họ luôn mong mình không bao giờ phải sử dụng. Không ai mong mắc bệnh hiểm nghèo hoặc gặp tai nạn để được nhận tiền bảo hiểm. Nhưng chính khả năng được bảo vệ khi sự kiện bất lợi xảy ra mới là giá trị của hợp đồng.

Bởi vậy, mua bảo hiểm với tâm lý “đóng vài năm rồi rút xem lời bao nhiêu” rất dễ dẫn tới kỳ vọng sai. Hợp đồng bảo hiểm nhân thọ thường được thiết kế cho thời gian dài; nếu chấm dứt sớm, giá trị nhận lại có thể thấp hơn tổng số phí đã đóng do một phần phí được sử dụng cho quyền lợi bảo vệ và các chi phí theo hợp đồng.

Thị trường bảo hiểm nhân thọ Việt Nam đang trong quá trình điều chỉnh và củng cố lại niềm tin. Theo Bộ Tài chính, 5 tháng đầu năm 2026, tổng doanh thu phí bảo hiểm nhân thọ ước đạt gần 54.824 tỷ đồng, giảm 4,28% so cùng kỳ năm trước; doanh thu phí khai thác mới đạt hơn 8.419 tỷ đồng.

Những con số này cho thấy thách thức của thị trường hiện nay không đơn thuần là bán thêm bao nhiêu hợp đồng, mà quan trọng hơn là mỗi hợp đồng được bán ra có phù hợp với người mua hay không và người mua có hiểu đầy đủ điều mình cam kết hay không.

Không nên coi một hợp đồng được ký là điểm kết thúc của quá trình bán hàng. Ngược lại, đó mới là điểm bắt đầu của một cam kết có thể kéo dài 10 năm, 20 năm, thậm chí lâu hơn.

Vì thế, trước khi ký, người mua ít nhất phải trả lời được những câu hỏi rất cơ bản: (i) Tôi mua bảo hiểm để bảo vệ rủi ro gì? (ii) Số tiền bảo hiểm là bao nhiêu? (iii) Trường hợp nào được chi trả, trường hợp nào bị loại trừ? (iv) Tôi phải đóng phí bao lâu? (v) Nếu thu nhập giảm và không thể tiếp tục đóng phí thì điều gì xảy ra? (vi) Giá trị hoàn lại trong từng giai đoạn thế nào? Nếu những câu hỏi ấy chưa được giải thích rõ thì chưa nên vội ký hợp đồng.

Đặc biệt, người mua phải đọc kỹ quyền lợi bảo hiểm, điều khoản loại trừ, nghĩa vụ kê khai thông tin sức khỏe, thời hạn đóng phí, phí và giá trị hoàn lại. Không nên chỉ nghe lời giới thiệu về mức quyền lợi lớn nhất rồi mặc nhiên cho rằng mọi trường hợp đều được chi trả.

Ngược lại, người tham gia cũng phải có trách nhiệm cung cấp thông tin trung thực, đặc biệt là những thông tin được doanh nghiệp yêu cầu về sức khỏe và tiền sử bệnh. Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng không đồng nghĩa với việc bỏ qua nghĩa vụ của người mua. Một thị trường bảo hiểm lành mạnh phải dựa trên trách nhiệm từ cả hai phía.

Pháp luật hiện hành cũng dành cho người mua khoảng thời gian để cân nhắc. Theo Luật Kinh doanh bảo hiểm năm 2022, với hợp đồng có thời hạn trên một năm, trong 21 ngày kể từ ngày nhận được hợp đồng, bên mua có quyền từ chối tiếp tục tham gia; khi đó hợp đồng bị hủy và phí đã đóng được hoàn lại sau khi trừ chi phí hợp lý nếu có theo thỏa thuận. Hai mươi mốt ngày đó cần được coi là thời gian đọc và hiểu hợp đồng, chứ không phải khoảng thời gian để cất hợp đồng vào tủ.

Từ “bán bảo hiểm” sang “bảo vệ khách hàng”

Muốn người dân yên tâm, trách nhiệm không thể đặt chủ yếu lên vai người mua. Bảo hiểm là sản phẩm tài chính phức tạp, trong khi mức độ hiểu biết tài chính giữa các nhóm dân cư rất khác nhau. Vì vậy, doanh nghiệp và tư vấn viên có nghĩa vụ biến những điều khoản khó hiểu thành thông tin rõ ràng, chính xác và dễ tiếp cận.

Một tư vấn viên chuyên nghiệp không nên bắt đầu bằng câu hỏi: “Anh, chị có thể đóng bao nhiêu tiền mỗi năm?”, mà trước tiên phải tìm hiểu khách hàng đang cần bảo vệ điều gì, thu nhập có ổn định không, có bao nhiêu người phụ thuộc, đã có bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế chưa, khả năng duy trì phí trong dài hạn như thế nào. Nói cách khác, phải chuyển từ tư duy bán cái doanh nghiệp có sang tư vấn cái khách hàng cần. Đó là nền tảng quan trọng nhất của niềm tin.

Những năm gần đây, khuôn khổ pháp lý về kinh doanh bảo hiểm tiếp tục được hoàn thiện với Luật Kinh doanh bảo hiểm năm 2022, Nghị định số 46/2023/NĐ-CP, Thông tư số 67/2023/TT-BTC và các quy định sửa đổi, bổ sung.

Ngày 31/3/2026, Chính phủ tiếp tục ban hành Nghị định số 97/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số nội dung của Nghị định số 46/2023/NĐ-CP. Nhưng có quy định tốt chưa đủ. Điều quan trọng hơn là quy định phải được thực thi đến từng điểm bán, từng tư vấn viên và từng hợp đồng.

Cần tiếp tục chuẩn hóa đội ngũ tư vấn, tăng trách nhiệm của doanh nghiệp đối với chất lượng tư vấn; ứng dụng công nghệ để lưu vết quá trình tư vấn; công khai rõ quyền lợi, chi phí và rủi ro; giải quyết quyền lợi bảo hiểm nhanh chóng, minh bạch; đồng thời có cơ chế xử lý nghiêm hành vi tư vấn sai lệch hoặc đặt lợi ích bán hàng cao hơn lợi ích khách hàng. Niềm tin cuối cùng phải được chứng minh bằng khả năng thực hiện lời hứa.

Theo Bộ Tài chính, năm 2025 tổng tài sản của thị trường bảo hiểm đạt khoảng 1.113,6 nghìn tỷ đồng; số tiền đầu tư trở lại nền kinh tế gần 959 nghìn tỷ đồng và số tiền chi trả quyền lợi bảo hiểm khoảng 91,8 nghìn tỷ đồng. Những con số đó cho thấy bảo hiểm không chỉ liên quan tới từng gia đình.

Với đặc điểm huy động nguồn tiền trong thời gian dài, ngành bảo hiểm còn là một nhà đầu tư dài hạn quan trọng của nền kinh tế. Chính phủ cũng đã ban hành Chiến lược phát triển thị trường bảo hiểm Việt Nam đến năm 2030 với định hướng xây dựng thị trường toàn diện, an toàn và đáp ứng nhu cầu bảo hiểm đa dạng của tổ chức, cá nhân.

Bởi vậy, phát triển thị trường bảo hiểm nhân thọ không nên được đo đơn thuần bằng tốc độ tăng doanh thu hay số lượng hợp đồng mới. Thước đo quan trọng hơn phải là chất lượng hợp đồng, tỷ lệ duy trì, chất lượng tư vấn, khả năng chi trả và mức độ tin cậy của người dân.

Bảo hiểm nhân thọ là một lời hứa cho tương lai. Muốn lời hứa ấy có giá trị, người dân phải hiểu đúng điều mình mua; tư vấn viên phải tư vấn đúng nhu cầu; doanh nghiệp phải thực hiện đúng cam kết và cơ quan quản lý phải bảo vệ đúng quyền lợi chính đáng của người tham gia.

Khi bốn yếu tố ấy gặp nhau, bảo hiểm nhân thọ mới thực sự trở thành một “tấm đệm” tài chính cho gia đình, một cấu phần bổ trợ của hệ thống an sinh và một nguồn vốn dài hạn cho nền kinh tế. Và khi đó, “hiểu đúng để yên tâm” không chỉ là thông điệp, mà trở thành chuẩn mực của cả thị trường bảo hiểm nhân thọ.