Một thông tin sai, nửa thế kỷ liệt sĩ chưa thể trở về
Hơn nửa thế kỷ sau ngày hy sinh, gia đình liệt sĩ Nguyễn Hữu Quynh, quê xã Quang Minh, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình cũ (nay là xã Kiến Xương, tỉnh Hưng Yên), vẫn chưa tìm được phần mộ của ông, dù hài cốt nhiều khả năng đã được quy tập về Nghĩa trang Liệt sĩ Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước cũ (nay là Đồng Nai).
Theo bà Ngô Thị Thúy Hằng, Giám đốc Trung tâm Tư vấn pháp luật và Trợ giúp pháp lý cho gia đình liệt sĩ (Trung tâm MARIN), sau gần hai năm thu thập, đối chiếu nhiều nguồn tư liệu và lời kể của nhân chứng Đặng Văn Miên, người chôn cất liệt sĩ Nguyễn Hữu Quynh tại Viện K59, Trung tâm mới xác định được ngôi mộ số 02, hàng 6B, lô 2B, khu B (Nghĩa trang Liệt sĩ Lộc Ninh) là mộ liệt sĩ Nguyễn Hữu Quynh. Quá trình xác minh, trung tâm phát hiện thông tin sai lệch trong hồ sơ và trên bia mộ. Trong danh sách chôn cất ban đầu, tên Nguyễn Hữu Quynh bị ghi thành Vũ Đức Quynh; danh sách quy tập và bia mộ lại ghi thành Vũ Đức Huynh, dù quê quán vẫn ghi: Kiến Xương, Thái Bình. Trên cơ sở kết quả kiểm tra, xác minh, ngày 12/11/2025, Cục Chính sách-Xã hội (Tổng Cục Chính trị) có Văn bản số 5103/CSXHCTMLS xác nhận quân nhân Vũ Đức Quynh và quân nhân Nguyễn Hữu Quynh là liệt sĩ Nguyễn Hữu Quynh, hy sinh ngày 20/7/1973 tại Viện K59. Chỉ một sai sót thông tin đã khiến người lính mang một danh tính khác, còn gia đình mòn mỏi tìm mộ người thân.
Liệt sĩ Nguyễn Hữu Quynh chỉ là một trong số nhiều trường hợp thông tin sai mà trung tâm phát hiện được. Qua rà soát, trung tâm nhận thấy tình trạng hồ sơ lưu trữ, danh sách quy tập và thông tin khắc trên bia mộ không thống nhất diễn ra ở nhiều địa phương. Có trường hợp chỉ sai một ký tự trong họ tên, có trường hợp nhầm quê quán, đơn vị hoặc năm hy sinh. Qua nhiều lần sao chép, bàn giao, những sai lệch tưởng chừng nhỏ ấy đã khiến không ít hài cốt liệt sĩ dù đã được quy tập về nghĩa trang nhưng thân nhân vẫn không thể tìm thấy.
Như các trường hợp liệt sĩ hy sinh tại Viện K59. Theo danh sách gốc của Viện Quân y 175 lập năm 1981, có 89 liệt sĩ được an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Lộc Ninh, nhưng đối chiếu với thực tế tại nghĩa trang, trung tâm chỉ xác định được 50 phần mộ; nhiều mộ thiếu hoặc sai thông tin, thậm chí có mộ không còn xác định được vị trí.
Từ dữ liệu số đến phương pháp thực chứng
Từ thực tiễn là đơn vị hơn 20 năm đồng hành cùng thân nhân liệt sĩ, Giám đốc Trung tâm MARIN Ngô Thị Thuý Hằng kiến nghị triển khai chương trình tổng rà soát, đối chiếu và đính chính thông tin trên bia mộ, đồng thời chuẩn hóa cơ sở dữ liệu về quân nhân hy sinh, mất tích và mộ liệt sĩ trên cơ sở kết hợp hồ sơ quân đội, sơ đồ chôn cất ban đầu, biên bản quy tập, tài liệu đơn vị, lời kể của nhân chứng và kết quả giám định ADN khi cần thiết.
Hiện tại dữ liệu về quân nhân hy sinh, mất tích và mộ liệt sĩ còn phân tán, thiếu thống nhất, khiến cho một trường hợp có thể tồn tại nhiều hồ sơ hoặc sai lệch về đơn vị, địa điểm hy sinh, nơi an táng ban đầu, làm kéo dài quá trình xác minh, thậm chí có thể dẫn đến xác định nhầm danh tính. Từ thực tế nêu trên, trung tâm kiến nghị xây dựng nền tảng số quốc gia liên thông dữ liệu giữa Bộ Quốc phòng, Bộ Nội vụ, các địa phương, hệ thống nghĩa trang liệt sĩ và các nguồn tư liệu xã hội; đồng thời phân loại các nhóm mộ theo mức độ đầy đủ thông tin và khả năng xác định danh tính để lựa chọn phương án xử lý phù hợp, tránh dàn trải nguồn lực. Trong bối cảnh Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang được triển khai, việc chuẩn hóa và liên thông dữ liệu sẽ tạo bước chuyển từ phương thức tìm kiếm chủ yếu dựa vào hồ sơ, kinh nghiệm, sang quản trị bằng dữ liệu hiện đại, nâng cao hiệu quả xác định danh tính liệt sĩ.
“Không nên xem việc xác định danh tính liệt sĩ như một thủ tục hành chính thông thường. Bởi phía sau mỗi hồ sơ là khát vọng đoàn tụ của một gia đình và trách nhiệm thiêng liêng của cả dân tộc”, bà Hằng nhấn mạnh.
Từng phối hợp Cục Người có công xác định thành công danh tính cho 1.070 liệt sĩ, cùng 1.725 trường hợp tự thực hiện trước đó, Giám đốc Trung tâm MARIN cho rằng phương pháp thực chứng, dựa trên việc thu thập, phân tích chuỗi chứng cứ lịch sử liên quan, có thể giải quyết hiệu quả nhiều trường hợp phần mộ sai lệch hoặc thiếu thông tin mà không phải phụ thuộc vào giám định ADN. Trung tâm kiến nghị sớm xây dựng quy trình và bộ tiêu chí thống nhất về xác định danh tính bằng phương pháp thực chứng, tổ chức các hội thảo khoa học để tiếp nhận, thẩm định nguồn tư liệu từ các chuyên gia.
Cùng quan điểm nêu trên, Trung tướng Hoàng Khánh Hưng, Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam cho biết: Theo Nghị định số 131/2021/ NĐ-CP, việc xác định danh tính liệt sĩ được thực hiện bằng hai phương pháp: Giám định ADN và thực chứng. Tuy nhiên, nhiều mẫu hài cốt không còn đủ điều kiện giám định do đã bị phân hủy, trong khi chi phí xét nghiệm cao và năng lực giám định chưa đáp ứng nhu cầu thực tế. Vì vậy, Hội kiến nghị ưu tiên giám định ADN cho các trường hợp cấp thiết, đồng thời mở rộng áp dụng phương pháp thực chứng với những trường hợp đủ căn cứ lịch sử, sử dụng hiệu quả nguồn lực và đẩy nhanh việc xác định danh tính liệt sĩ.
Hội cũng cho rằng cần sớm tháo gỡ những vướng mắc trong công tác đính chính thông tin trên bia mộ và hồ sơ liệt sĩ, bởi chỉ một sai sót về họ tên, năm sinh, quê quán hay đơn vị cũng có thể khiến cho thân nhân các liệt sĩ mặc dù đã tìm được phần mộ nhưng vẫn chưa thể hoàn tất thủ tục xác nhận và đón người thân trở về.
Hiện cả nước có hơn 3.200 nghĩa trang liệt sĩ, trong đó hàng chục nghìn mộ liệt sĩ sai thông tin hoặc vừa sai vừa thiếu thông tin. Hội kiến nghị sớm hoàn thiện cơ chế để việc rà soát, đối chiếu và đính chính thông tin trên bia mộ được thực hiện thuận lợi hơn, qua đó trả lại đúng tên tuổi, quê quán cho các liệt sĩ, để thân nhân của họ thực hiện trọn vẹn tâm nguyện đoàn tụ sau nhiều năm chờ đợi.
Bên cạnh dữ liệu và công nghệ, hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ rất cần sự chung tay của toàn xã hội. Trung tâm MARIN kiến nghị xây dựng cơ chế phối hợp linh hoạt để huy động hiệu quả nguồn lực từ các cá nhân, tổ chức xã hội và những người đã tích lũy nhiều tư liệu, kinh nghiệm trong tìm kiếm, xác minh thông tin liệt sĩ.
Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam cũng đề xuất mở rộng đối ngoại nhân dân, phát huy vai trò của cựu chiến binh, các tổ chức quốc tế, trường đại học và viện nghiên cứu trong thu thập, xác minh thông tin liệt sĩ. Từ tài liệu do cựu chiến binh Mỹ cung cấp, Hội đã bàn giao Ban Chỉ đạo quốc gia 21 bộ hồ sơ về các mộ tập thể, ước tính liên quan hơn 3.000 liệt sĩ. Tại khu vực sân bay Lộc Ninh, lực lượng chức năng đã quy tập được 135 hài cốt. Hội cũng kiến nghị thành lập Quỹ “Hỗ trợ tìm lại tên đồng đội” nhằm huy động thêm nguồn lực xã hội cho hoạt động tri ân.
Những kiến nghị xuất phát từ thực tiễn này đang từng bước được tiếp thu trong quá trình triển khai Chiến dịch. Mới đây, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đã giao Bộ Nội vụ chủ trì nghiên cứu các đề xuất của Trung tâm MARIN để có phương án xử lý phù hợp, đồng thời ghi nhận những đóng góp của trung tâm trong xác định danh tính liệt sĩ bằng phương pháp thực chứng. Nếu được triển khai đồng bộ, Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ tạo chuyển biến đột phá trong giai đoạn cao điểm mà còn đặt nền tảng lâu dài cho hành trình tìm lại tên tuổi các liệt sĩ và giúp nhiều gia đình thực hiện khát vọng đoàn tụ trong những năm tiếp theo.
