Tiếp nối mạch nguồn tri ân trên tuyến đường 20 Quyết thắng

Con đường kỳ công, kỳ tích

Tài liệu của Hội truyền thống Trường Sơn đường Hồ Chí Minh Việt Nam cho biết, từ cuối năm 1964, bộ đội Trường Sơn bắt đầu chuyển từ gùi thồ sang vận chuyển cơ giới. Tuyến vượt khẩu cơ giới duy nhất lúc này là đường 12 từ Khe Ve, Mụ Giạ, nối với đường 128 trên đất Lào, qua Seng Phan, Lùm Bùm... nhập vào đường 9 tại Na Bo.

Thế nhưng, khó khăn là suốt mấy tháng mùa mưa Seng Phan lại trở thành túi nước, thành “tử huyệt” trên đường 128, cắt ngang tuyến vận tải.

Chiến trường đang đợi. Mỗi cân gạo, mỗi khẩu súng đến đích kịp thời sẽ góp phần quyết định sự thắng bại của mỗi trận đánh. Trước tình thế đó, Bộ Tư lệnh Đoàn 559 trình và được Quân ủy Trung ương chuẩn y kế hoạch mở trục đường ngang mới xuất phát từ Phong Nha, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình (cũ).

Ngày 21/1/1966, đúng mồng 1 Tết Bính Ngọ, Phó Tư lệnh Đoàn 559 Nguyễn Tường Lân phát lệnh mở màn chiến dịch “Chọc thủng Trường Sơn, mở đường thắng lợi”. Tất cả các lực lượng được lệnh đồng loạt thi công từ hai hướng đông-tây. Tại dốc Ba Thang với vách núi đá dựng đứng, các chiến sĩ công binh phải treo mình trên vách đá, mồ hôi thấm ướt lỗ mìn. Sau 15 ngày đêm liên tục thi công với choòng tay và thuốc nổ, Tiểu đoàn 2 thuộc Trung đoàn 10 làm nên kỳ tích: “Hạ gục Ba Thang”. Mũi phía tây là công trường 128 thi công từ Lùm Bùm đến Ta Lê, tuy khối lượng công việc ít hơn nhưng cũng không kém phần vất vả do đoạn qua đèo Phu La Nhích dốc dựng đứng, đoạn qua các sông nước rất xiết.

Đường 20 xứng đáng là một kỳ công, kỳ tích, kỳ quan.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp

Sau gần 4 tháng thi công, ngày 14/4/1966, hai cánh thi công đã gặp nhau ở khu vực “biên giới Việt Nam-Lào. Đường cơ bản thông, ngày 5/5/1966, đoàn xe 15 chiếc của Binh trạm 14 chở gạo đi qua. Đường 20 thông tuyến từ đó.

Theo tài liệu của Hội truyền thống Trường Sơn đường Hồ Chí Minh Việt Nam, trong 5 trục dọc và 21 trục ngang của hệ thống đường Trường Sơn huyền thoại thì đường 20 Quyết thắng ở tỉnh Quảng Bình (cũ) là trục ngang có mức độ khốc liệt nhất, mật độ bom đạn trên 1km đường thuộc loại cao nhất Trường Sơn. Ở 8km của trọng điểm ATP, trong một ngày phải chịu đến 1.175 tấn bom (30 lần B-52 x 30 tấn bom/lần = 900 tấn; 50 lần F-105 x 5,5 tấn/lần = 275 tấn). Trong 15 ngày, số bom Mỹ ném xuống ATP lên đến 17.625 tấn; trung bình 1km đường là 2.203 tấn (mỗi mét dài đường chịu 2,2 tấn bom). Đây là những con số vô cùng kinh khủng đối với bất kỳ cuộc chiến nào trên thế giới.

Vì thế, mỗi cây số đường, mét ngầm trên đường 20 đều thấm đẫm mồ hôi, nước mắt và cả máu của những người xây dựng, bảo vệ và vận hành tuyến đường. Biết bao chiến sĩ đã ngã xuống, mãi mãi để lại tuổi 20 trên núi rừng Trường Sơn, trong đó có đường 20. Tinh thần quyết tâm, lòng quả cảm và trí thông minh sáng tạo của các chiến sĩ Trường Sơn đã làm nên chiến thắng vẻ vang. Kết thúc mùa khô 1967-1968, đường 20 vinh dự được Trung ương Đoàn Thanh niên vinh danh: đường 20 Quyết thắng.

Tháng 3/1973, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, thay mặt Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương vào thăm bộ đội Trường Sơn. Đứng trên trọng điểm ATP, Đại tướng nói: “Đường 20 xứng đáng là một kỳ công, kỳ tích, kỳ quan”.

Tiếp nối mạch nguồn tri ân

Trong quá trình tôn tạo cảnh quan khuôn viên Hang 8 Thanh niên xung phong trên đường 20 Quyết thắng, xã Thượng Trạch, tỉnh Quảng Trị từ ngày 1/10/2025 đến ngày 15/10/2025, tại vị trí cửa hang cũ đã bị sập, Đội quy tập hài cốt liệt sĩ 589 thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị đã tìm kiếm, quy tập nhiều hài cốt liệt sĩ hy sinh ngày 14/11/1972 khi đang giữ thông mạch máu giao thông chi viện cho miền nam ruột thịt.

Những ngôi đền, 100 năm, nhiều trăm năm sẽ vẫn tồn tại với giang sơn, Tổ quốc. Các thế hệ sau chỉ có thể tôn tạo, vun bồi. Những ngôi đền tưởng niệm liệt sĩ Trường Sơn ở ngã ba biên giới (Kon Tum cũ), ở bến phà Long Đại (Quảng Bình cũ), Bến Tắt bên dòng sông Bến Hải lịch sử (Quảng Trị) và trên trọng điểm ATP của đường 20 Quyết thắng sẽ góp vào danh sách các đền đài ghi công các Anh hùng liệt sĩ hy sinh vì Tổ quốc.

Nhà báo Nguyễn Đức Quang

Ông Lê Xuân Phước ở xã Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa, em trai của liệt sĩ Lê Thị Mai, chia sẻ, gia đình ông rất nhiều lần vào hang Tám Cô để viếng người thân hy sinh 54 năm trước và nghĩ rằng, thân thể chị cùng đồng đội đã hòa vào đất đai, cỏ cây trên đường Trường Sơn. Nhưng không ngờ, hôm nay ông nhận thông tin hài cốt của nữ liệt sĩ đã được tìm thấy và xác định danh tính. Đó là cảm xúc rất đặc biệt của người em trai khi được biết và “đón” chị trở về.

Ngay khi xác định được 8 kết quả ADN trùng khớp với mẫu thân nhân liệt sĩ ở các địa phương như Thanh Hóa, Ninh Bình (Nam Định cũ), tỉnh Quảng Trị tổ chức trọng thể lễ viếng, truy điệu. Thể theo nguyện vọng của các gia đình liệt sĩ, các hài cốt liệt sĩ, di vật được an táng tại một ngôi mộ chung được xây dựng tại lối vào hang Tám Cô để tưởng nhớ và tri ân những người con ưu tú đã anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Ngược lại biên giới tại k61 đường 20 Quyết thắng trước đó một thời gian, Đền tưởng niệm Trường Sơn, trọng điểm Cà Roòng-ATP cũng được xây dựng uy nghiêm bên biên giới bái vọng linh hồn các Anh hùng liệt sĩ, nhớ về Trường Sơn huyền thoại. Nhà báo Nguyễn Đức Quang, Tổng Biên tập Tạp chí Nông thôn Việt là người kết nối hỗ trợ và tổ chức xây dựng Đền tưởng niệm liệt sĩ Trường Sơn, trọng điểm Cà Roòng-ATP trên đường 20 Quyết thắng.

Cựu chiến binh Trường Sơn này chia sẻ: “Một ngôi nhà tình nghĩa thì 5-10 năm sau, khi kinh tế gia chủ khá lên, họ sẽ phá đi xây lại. Một cây cầu nông thôn tải trọng 5 tấn hôm nay, 10-20 năm nữa, hạ tầng giao thông nông thôn phát triển, những cây cầu to hơn, hiện đại hơn sẽ thay thế nó... Còn những ngôi đền, 100 năm, nhiều trăm năm sẽ vẫn tồn tại với giang sơn, Tổ quốc. Các thế hệ sau chỉ có thể tôn tạo, vun bồi".

Những ngôi đền tưởng niệm liệt sĩ Trường Sơn ở Ngã ba biên giới (Kon Tum cũ), ở bến phà Long Đại (Quảng Bình cũ), Bến Tắt bên dòng sông Bến Hải lịch sử (Quảng Trị) và trên trọng điểm ATP của đường 20 Quyết thắng sẽ góp vào danh sách các đền đài ghi công các Anh hùng liệt sĩ hy sinh vì Tổ quốc. Trong những địa chỉ tâm linh ấy, Đền liệt sĩ trên trọng điểm ATP đường 20 Quyết thắng có thể coi là địa điểm “trên đỉnh Trường Sơn”- xa xôi hẻo lánh, ít dân và cận kề biên giới nhất.

Giữa thinh không của núi rừng Trường Sơn “một tiếng chuông ngân/núi rừng đồng vọng/đất trời chuyển động/liệt sĩ hiển linh”. Trong phảng phất khói hương, tôi hình dung dưới mưa bom bão đạn của kẻ thù, đường 20 Quyết thắng vẫn bảo đảm thông tuyến nhiệm vụ đưa người, các phương tiện vận chuyển hàng hóa, vũ khí, quân lương vào chi viện cho chiến trường. Thế hệ cha anh đã sống bám đường, rừng Trường Sơn đánh giặc, để “thân ngã xuống thành đất đai Tổ quốc, hồn bay lên hóa linh khí quốc gia”.