Trải qua 50 năm vinh dự được mang tên Người, Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ khẳng định vị thế đầu tàu kinh tế, hạt nhân tăng trưởng của khu vực phía nam, động lực tăng trưởng của cả nước mà còn khắc sâu một bản sắc cốt lõi, trở thành triết lý hành động: "Vì cả nước, cùng cả nước". Tinh thần ấy không phải là những hô hào khẩu hiệu, mà thấm đẫm trong từng quyết sách mang tính bứt phá, từng công trình hạ tầng và cả những phong trào nhân ái mang đậm tính nhân văn của một thành phố nghĩa tình.
Sứ mệnh tiên phong thí điểm các cơ chế, chính sách vượt trội
Nửa thế kỷ qua, Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ là đầu tàu kinh tế mà quan trọng hơn, đây là cái nôi của đổi mới sáng tạo, nơi đón nhận những bài toán khó nhất từ thực tiễn lịch sử, từ đó dũng cảm dấn thân, tìm tòi và kiến tạo những mô hình quản lý, cơ chế kinh tế mới. Nơi đây, các ý tưởng quản trị mới được thai nghén, thử nghiệm để làm chất liệu cho Trung ương thể chế hóa thành chính sách quốc gia.
Từ những ngày đầu sau giải phóng, kinh tế khó khăn, lãnh đạo thành phố cùng các doanh nghiệp đã chủ động "vượt rào" tư duy. Điển hình là mô hình thu mua lúa gạo theo cơ chế thị trường, thuận mua vừa bán của Công ty Lương thực Thành phố, hay câu chuyện tự chủ tài chính, tự cân đối dòng vốn để nhập khẩu nguyên liệu của Xí nghiệp Dệt Thành Công.
Khi đất nước bước vào thời kỳ hội nhập sâu rộng, thành phố lại tiếp tục tiên phong kiến tạo các định chế kinh tế hiện đại chưa từng có tiền lệ tại Việt Nam như: Khu chế xuất Tân Thuận (1991) - khu chế xuất đầu tiên của cả nước, mở đường cho thể chế thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI); Công viên phần mềm Quang Trung - mô hình thí điểm mang ý nghĩa là khu công nghệ số kiểu mẫu, cái nôi ươm mầm sáng tạo, thu hút nhân tài và thúc đẩy quá trình chuyển đổi số của quốc gia; Thị trường giao dịch chứng khoán tập trung (HOSE) - khai mở kênh huy động vốn dài hạn cho nền kinh tế quốc gia…
Trong 5 Nghị quyết của Bộ Chính trị về Thành phố Hồ Chí Minh (1982, 2002, 2012, 2022, 2026) đều khẳng định vị trí của thành phố là “trung tâm kinh tế lớn”, “đô thị lớn nhất nước” và ba lần nói đến vai trò “đầu tàu” của thành phố.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Xuân Biên, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam
Tiến sĩ Trần Du Lịch, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng: Thực tiễn đời sống kinh tế thành phố từ đầu thập niên 80 đến nay, được xem là nơi hình thành những nhân tố mới đóng góp vào quá trình hình thành và hoàn thiện cơ chế quản lý kinh tế thị trường của nước ta. Ngay từ năm 1982, với Nghị quyết 01-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định vị trí vai trò của Thành phố Hồ Chí Minh đối với khu vực phía Nam và cả nước. Đồng thời, tạo điều kiện cho thành phố thực hiện những cơ chế và chính sách mang tính thí điểm, đột phá nhằm tạo ra những bài học thực tiễn làm cơ sở hình thành những chính sách và cơ chế quản lý chung của cả nước.
Qua thực tiễn phát triển, theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiệp, nguyên Hiệu trưởng Trường đại học Thủ Dầu Một, thành phố đã có sự dịch chuyển căn bản từ ứng phó thực tiễn sang chủ động kiến tạo pháp lý, chủ động đề xuất, phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành Trung ương để thiết kế khung khổ cơ chế phân cấp, phân quyền mang tính đặc thù. Qua đó, thành phố đã từng bước sở hữu một không gian pháp lý rộng mở hơn, được trao những thẩm quyền lớn hơn trong các lĩnh vực cốt lõi như quản lý đầu tư công, tự chủ tài chính-ngân sách, quy hoạch đô thị và tối ưu hóa bộ máy tổ chức nhân sự. Qua đó đã chứng minh năng lực tự chủ và bản lĩnh chính trị của Đảng bộ và chính quyền thành phố.
Trong kỷ nguyên phát triển mới, Thành phố Hồ Chí Minh được Bộ Chính trị và Quốc hội giao trọng trách thí điểm các cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội. Thành phố đang trực tiếp vận hành các thể chế mang tính đột phá lớn như: Phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), thu hút nhà đầu tư chiến lược bằng ưu đãi thuế… Thành công tại đây chính là tiền đề quan trọng để Trung ương sửa đổi các bộ luật chung như: Luật Đất đai, Luật Đầu tư, khơi thông điểm nghẽn thể chế cho cả nước. Đặc biệt, hiện nay thành phố cũng đang được cho chủ trương xây dựng Luật Đô thị đặc biệt.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hoàng Ngân, Chủ tịch Hội đồng tư vấn đột phá phát triển Trường đại học Sài Gòn: Luật Đô thị đặc biệt sẽ không chỉ giải bài toán riêng của Thành phố Hồ Chí Minh mà tiếp tục thực hiện sứ mệnh làm mốc tham chiếu để Trung ương có thể áp dụng chung cho các thành phố được xác định là đô thị đặc biệt về sau. Theo tinh thần Nghị quyết 09/NQ-TW, thành phố phải trở thành biểu tượng phát triển năng động của Việt Nam thế kỷ XXI; nơi hội tụ khát vọng phát triển, năng lực cạnh tranh toàn cầu và tinh thần đổi mới sáng tạo của đất nước; khẳng định vai trò đi trước, làm mẫu, dẫn đầu về kiến tạo thể chế và chất lượng phát triển, chuẩn mực quản trị; là đầu tàu dẫn dắt tăng trưởng, cực đổi mới sáng tạo… Việc Trung ương tin tưởng trao quyền thông qua Luật Đô thị đặc biệt chính là sự khẳng định cho năng lực đặc biệt vượt trội của Thành phố Hồ Chí Minh
Khẳng định vai trò hạt nhân, dẫn dắt liên kết vùng
Trên hành trình hướng tới mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao, thành phố không còn được nhìn nhận như một đô thị đơn lẻ mà trong vai trò hạt nhân, định hình nên một "siêu vùng" kinh tế có sức ảnh hưởng lớn tại Đông Nam Á.
Đặt trong mối quan hệ vùng Đông Nam Bộ, nhiều thập kỷ qua, bài toán liên kết vùng tại đây luôn gặp phải rào cản lớn nhất là sự quá tải và thiếu đồng bộ của hạ tầng giao thông. Tư duy phát triển theo địa giới hành chính vô hình trung tạo ra các "nút thắt cổ chai", làm tăng chi phí logistics và giảm năng lực cạnh tranh của toàn vùng.
Nhận thức rõ trách nhiệm của mình, thành phố đã chủ động phối hợp cùng Trung ương và các địa phương lân cận nhằm dồn lực khơi thông những điểm nghẽn này. Không gian của thành phố giờ đây được định vị lại bằng những trục động lực giao thông kết nối quy mô lớn như: Đường Vành đai 3, đường Vành đai 4 - trục xương sống liên vùng; hành lang kinh tế hướng biển hay mạng lưới logistics đa phương thức…
Những năm qua, Thành phố đã luôn đảm nhận vai trò là bộ não điều phối, cung ứng các dịch vụ lõi cho toàn khu vực. Không chỉ dừng lại ở kinh tế, mô hình chia sẻ hạ tầng xã hội trong đó đặc biệt là về y tế, giáo dục cũng được đẩy mạnh nhằm nâng đỡ các vùng trũng về an sinh xã hội, bảo đảm mọi người dân trong vùng đều được thụ hưởng những thành tựu phát triển chung.
Không chỉ giới hạn trong phạm vi vùng Đông Nam Bộ, Thành phố còn đóng vai trò cầu nối, gắn kết chặt chẽ với khu vực Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long đặc biệt là trong phát triển nông nghiệp, góp phần đưa nông sản Việt Nam thâm nhập vào các thị trường khó tính qua hệ thống phân phối toàn cầu.
Tuy đạt được những kết quả tích cực, song theo Tiến sĩ Huỳnh Thế Du, Giảng viên Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, quá trình liên kết vùng hiện nay vẫn chưa đạt được hiệu quả tương xứng với tiềm năng vốn có của vùng. Trong giai đoạn phát triển mới, định vị chiến lược của Thành phố Hồ Chí Minh cần phải được nâng tầm vượt ra ngoài khái niệm truyền thống về một đầu tàu kinh tế.
Trong nền kinh tế tri thức và mạng lưới phức hợp toàn cầu, quốc gia đòi hỏi Thành phố Hồ Chí Minh phải đóng vai trò của một “trung tâm kiến tạo phát triển” tức là một thực thể có năng lực sinh sản ra các giá trị mới, thiết lập mạng lưới liên kết, khơi thông các điểm nghẽn thể chế và không ngừng mở rộng năng lực phát triển cho toàn bộ hệ thống xung quanh.
Tiến sĩ Huỳnh Thế Du, Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright
Theo ông Du, trong nền kinh tế tri thức và mạng lưới phức hợp toàn cầu, quốc gia đòi hỏi Thành phố Hồ Chí Minh phải đóng vai trò của một trung tâm kiến tạo phát triển, tức là một thực thể có năng lực sinh sản ra các giá trị mới, thiết lập mạng lưới liên kết, khơi thông các điểm nghẽn thể chế và không ngừng mở rộng năng lực phát triển cho toàn bộ hệ thống xung quanh. Vai trò kiến tạo này của Thành phố Hồ Chí Minh sẽ được thể hiện rõ nét qua năm phương diện chiến lược gồm: Vai trò trung tâm tài chính và phân phối nguồn lực; trung tâm đổi mới sáng tạo quốc gia; trung tâm cung ứng nguồn nhân lực chất lượng cao và chuyên gia đầu ngành cho cả vùng; trung tâm hội nhập quốc tế; trung tâm phát triển xanh và bền vững, dẫn dắt toàn vùng ứng phó hiệu quả với các thách thức nghiêm trọng của hiện tượng biến đổi khí hậu, nước biển dâng và áp lực môi trường từ quá trình đô thị hóa quá nóng.
Về giải pháp để thúc đẩy liên kết vùng, ông Du cho rằng, trước hết cần hoàn thiện và nâng cao hiệu lực của cơ chế điều phối phát triển vùng; ưu tiên tập trung nguồn lực đầu tư cho các dự án tạo ra sự thay đổi cấu trúc không gian, trong đó cần hoàn thiện dứt điểm các tuyến đường vành đai và cao tốc kết nối vùng, xây dựng các trung tâm logistics thế hệ mới áp dụng công nghệ số tự động hóa, đầu tư cho các trung tâm dữ liệu lớn phục vụ cho chuyển đổi số vùng…
Mạch nguồn nhân ái và trách nhiệm sẻ chia
Trách nhiệm "cùng cả nước, vì cả nước" không chỉ thể hiện ở góc độ kinh tế, mà có lẽ được thấy rõ hơn ở khía cạnh an sinh xã hội. Điều này đã trở thành mệnh lệnh từ trái tim, một triết lý phát triển bền vững xuyên suốt 50 năm qua của Thành phố Hồ Chí Minh.
Thành phố Hồ Chí Minh vốn được biết tới là cái nôi khởi nguồn của phong trào "Xóa đói giảm nghèo", chương trình xây dựng "Nhà tình nghĩa", "Nhà tình thương", chiến dịch “Mùa hè xanh”… Từ thực tiễn thành công mang tính nhân văn sâu sắc của thành phố, Trung ương đã nâng tầm thành chiến lược quốc gia, lan tỏa nghĩa tình đến mọi vùng miền, biên giới, hải đảo.
“Thành phố nghĩa tình” đã trở thành thuộc tính của Thành phố mang tên Bác. Truyền thống tốt đẹp ấy được lan tỏa mạnh mẽ và mỗi khi các tỉnh, thành phố bạn gặp thiên tai, dịch bệnh hay gặp khó khăn trong phát triển là lúc chúng ta thấy rõ một Thành phố Hồ Chí Minh luôn đi đầu trong hỗ trợ, là địa phương đứng mũi chịu sào, sẵn sàng nhường cơm sẻ áo.
Sự đóng góp của thành phố không dừng lại ở những con số ngân sách, mà được thể hiện bằng sự yêu thương của tình dân tộc, nghĩa đồng bào. Tình cảm đặc biệt ấy đã được ngời sáng trong giai đoạn cam go nhất của đại dịch Covid-19 vừa qua. Bên cạnh việc triển khai những gói cứu trợ an sinh chưa từng có trong tiền lệ, tiếp cận tới từng phòng trọ, từng người lao động tự do để sẻ chia, thành phố cũng đã dốc toàn lực hỗ trợ các tỉnh, thành khác về nhân lực, vật tư y tế và tài chính ngay khi có thể. Hàng loạt mô hình sáng tạo độc đáo từ người dân thành phố khi ấy như: ATM gạo, ATM oxy, Siêu thị 0 đồng, Chợ nghĩa tình... đã được lan tỏa, trở thành bài học kinh nghiệm quý báu cho công tác cứu trợ khẩn cấp toàn quốc.
Thành phố vì cả nước, cả nước được đáp lại với tất cả tình yêu thương. Tình cảm ấy được thấy qua những chuyến xe chở rau, củ của đồng bào các địa phương, khi hàng vạn y bác sĩ, chiến sĩ quân đội hành quân vào Nam chống dịch, những nhu yếu phẩm thiết yếu từ mọi miền Tổ quốc được gửi tới thành phố kịp thời… Nhìn lại hành trình 50 năm qua, vai trò cùng cả nước, vì cả nước của thành phố trong công tác an sinh xã hội được định vị như một trụ cột tinh thần, góp phần quan trọng vào sự phát triển bền vững của thành phố nói riêng và cả nước nói chung.
Thành phố không chỉ làm tròn bổn phận của một đầu tàu kinh tế, mà còn làm tốt sứ mệnh của một trái tim nhân ái. Nửa thế kỷ trôi qua, diện mạo đô thị có thể thay đổi, nhưng mạch nguồn nhân ái và trách nhiệm sẻ chia ấy vẫn luôn là giá trị cốt lõi, giúp Thành phố Hồ Chí Minh giữ vững vị thế là thành phố nghĩa tình và luôn xứng đáng với niềm tin yêu của đồng bào cả nước.
