Bài 1: Sâu rễ, bền gốc

Văn hóa vừa là nguồn vốn quý báu, vừa là động lực quyết định sự phát triển, vừa là đích đến trong xây dựng, phát triển Thủ đô. Nhưng để có được điều đó, phải bắt nguồn từ hạt nhân là những con người văn hóa, những gia đình văn hóa.

Thực hiện Chương trình 06-CTr/TU ngày 17/3/2021 của Thành ủy Hà Nội về phát triển văn hóa, xã hội, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh và Chỉ thị số 30-CT/TU ngày 19/2/2024 của Thành ủy Hà Nội về tăng cường sự lãnh đạo của cấp ủy đảng về xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh; thành phố đã tập trung triển khai bồi đắp giá trị của văn hóa Thăng Long-Hà Nội cho công dân Thủ đô ngay từ trên ghế nhà trường, song song với trao truyền kiến thức. Đó chính là giải pháp sâu rễ, bền gốc trong xây dựng văn hóa, con người Hà Nội.

Học sinh hiểu về chính phố phường, làng quê của mình

Hà Nội hiện có 6.489 di tích các loại. Đến các di tích trên địa bàn Thủ đô, các du khách thường rất ngạc nhiên khi có nhiều đoàn học sinh tham gia các hoạt động tìm hiểu, trải nghiệm tại các di tích.

Đây là giải pháp mà thành phố triển khai khi thực hiện chương trình giáo dục Lịch sử địa phương. Học sinh ở tất cả các cấp học trên địa bàn thay vì những giờ học khô khan trên lớp, nay được nhà trường tổ chức tham quan, trải nghiệm trực tiếp tại các di tích, giúp xây dựng nền tảng kiến thức về thành phố thông qua tìm hiểu những di tích quan trọng của Thủ đô như: Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu-Quốc Tử Giám, Thành Cổ Loa…

Từ năm 2018, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội đã ký kết chương trình hợp tác giáo dục di sản với Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long để đưa hoạt động tham quan, trải nghiệm tại Di sản Văn hóa thế giới Hoàng thành Thăng Long vào nội dung môn học.

Từ sự hợp tác này, mỗi năm, hàng chục nghìn lượt học sinh trên địa bàn thành phố đã có dịp tìm hiểu những giá trị của Di sản Văn hóa thế giới này.

Tương tự, Trung tâm Hoạt động Văn hóa, khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám hiện có khoảng 30 chương trình giáo dục di sản khác nhau để truyền tải tinh thần hiếu học, truyền thống khoa bảng của Thăng Long-Hà Nội nói riêng, Việt Nam nói chung đến thế hệ trẻ.

Từ năm 2021 đến nay, hơn 300 trường học trên toàn thành phố đã tổ chức hơn 2.500 hoạt động trải nghiệm văn hóa truyền thống cho học sinh tại các không gian di sản, triển khai các tiết học ngoài lớp về những di sản văn hóa nổi tiếng của Hà Nội. Thông qua đó, gần 2 triệu học sinh được tiếp cận giá trị văn hóa Thăng Long-Hà Nội ngay từ trên ghế nhà trường.

Triển khai môn Lịch sử địa phương trong nhà trường, các em học sinh được tìm hiểu về chính những di tích trên địa bàn các em sinh sống, học tập.

Có mặt tại ngôi đình Phúc Xá thờ danh nhân Lý Thường Kiệt tại phường Bồ Đề (Hà Nội) trong tiết học Lịch sử địa phương của học sinh Trường THCS Nguyễn Gia Thiều, mọi người rất ngạc nhiên khi xem các em học sinh biểu diễn một vở kịch ngắn về cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược của quân dân nhà Lý (thế kỷ 12) dưới tài thao lược của danh tướng Lý Thường Kiệt. Chính cách tiếp cận dưới hình thức sân khấu hoá giúp lịch sử trở nên gần gũi, sống động với các em.

Qua tiết học tại đình Phúc Xá, chúng em hiểu sâu sắc về lịch sử nghìn năm của Hà Nội. Chúng con được thầy, cô giáo nhắc nhở rằng sinh ra, lớn lên ở mảnh đất có truyền thống văn hóa như thế, chúng con có trách nhiệm gìn giữ và phát huy giá trị.

Em Nguyễn Ngọc Bảo Châu, học sinh Trường THCS Nguyễn Gia Thiều

Đình Nam Hương (phố Hàng Trống, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội) không chỉ là nơi các em học sinh tìm hiểu về di tích, mà còn là nơi lan tỏa giá trị của tranh Hàng Trống đến các em.

Các em học sinh trên địa bàn phường Hoàn Kiếm thường xuyên được tham gia các hoạt động tìm hiểu, thi vẽ tranh lấy cảm hứng từ tranh dân gian Hàng Trống – một di sản văn hóa đặc sắc của Thăng Long văn hiến, gắn liền với đời sống văn hóa người dân phố cổ.

Ngoài ra, thành phố còn nhiều cuộc thi thuyết minh về danh lam thắng cảnh, cuộc thi Em làm Hướng dẫn viên du lịch… thu hút sự tham gia của các em học sinh ở nhiều lứa tuổi, cấp học.

Nhiều trường học như Trường THPT Khoa học Giáo dục, Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội còn có hội trại chuyên đề về môn Lịch sử địa phương, với các khu trại, gian hàng về các chủ đề lịch sử, phong tục, di sản… do chính tay học sinh sáng tạo. Bằng cách làm sáng tạo, vừa học, vừa chơi, các kiến thức về Hà Nội đã thật sự đi vào đời sống của những cô cậu học trò.

Giỏi về trí tuệ, đẹp về ứng xử, mạnh về thể chất

Ở Hà Nội, học sinh ở tất cả các cấp học đều được học bộ tài liệu “Giáo dục nếp sống thanh lịch, văn minh cho học sinh Hà Nội”. Việc triển khai giáo dục nếp sống thanh lịch, văn minh là biện pháp “xây vững từ móng” đối với xây dựng văn hoá, con người Hà Nội.

Ngay từ khi bắt đầu vào tiểu học, các em đã được học về lời ăn tiếng nói trong gia đình, ở nhà trường, nơi công cộng… qua bộ tài liệu về giáo dục nếp sống thanh lịch, văn minh.

Ngoài những tiết học chính thức, giáo dục nếp sống thanh lịch, văn minh còn được lồng ghép trong các môn học khác như: Đạo đức, Giáo dục công dân, Lịch sử, Văn học… Qua những bài giảng, học sinh nhận thức rõ về truyền thống văn hóa của người Hà Nội, nét đẹp ứng xử của “người Tràng An”, để từ đó ứng dụng trong cuộc sống.

Đặc biệt, từ chủ trương chung về giáo dục nếp sống thanh lịch, văn minh, các địa phương, nhà trường đã có nhiều sáng tạo trong chuyển tải thông điệp về “lời nói hay, ứng xử đẹp” đến các em học sinh.

Văn hóa chào hỏi “Khoanh tay-Mỉm cười-Cúi chào” được triển khai tại các trường học trên địa bàn các phường: Việt Hưng, Long Biên, Bồ Đề, Phúc Lợi (quận Long Biên cũ). Việc ứng xử có văn hóa được thầy cô “quán triệt” các em học sinh không chỉ ở nhà trường, mà còn trong gia đình, ngoài xã hội.

Để làm gương cho các em, thầy, cô giáo và nhân viên các trường học từ bác bảo vệ đến cô lao công đều thay đổi cách thức ứng xử với học sinh, thể hiện qua lời chào, lời cảm ơn, xin lỗi. Từ đó, những hành động này thành thói quen thường ngày với các em. Phong trào này hiện lan tỏa đến nhiều trường học khác nhau trên địa bàn thành phố.

Trường THCS Cầu Giấy (phường Yên Hòa, Hà Nội) lại triển khai nếp ứng xử “Mỉm cười, lễ phép, cúi chào”. Nhà trường còn tạo diễn đàn để các em học sinh chia sẻ, nói lên suy nghĩ của mình về văn hóa ứng xử “Mỉm cười, lễ phép, cúi chào” để từ đó, nếp ứng xử đậm chất thanh lịch thẩm thấu đến ứng xử các em.

Để nâng cao hơn nữa hiệu quả thực hiện Chương trình số 06-CTr/TU, ngày 19/2/2024, Thành ủy Hà Nội ban hành Chỉ thị số 30-CT/TU tăng cường sự lãnh đạo của cấp ủy đảng về xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh. Sau khi Chỉ thị được ban hành, khắp địa bàn thành phố xuất hiện thêm nhiều hình thức triển khai phong phú, đa dạng.

Ở Trường THCS Chương Dương, phong trào “Lời chào người Tràng An” là nòng cốt trong giáo dục nếp sống thanh lịch. Trường THCS Long Biên lại chú trọng đến phong trào “Lịch sự từ những điều nhỏ nhất”.

Học sinh được hướng dẫn, rèn giũa trong những hoạt động tưởng như đơn giản hằng ngày: Xin lỗi nếu mình sai sót, cảm ơn khi được người khác giúp đỡ, lịch sự khi giao tiếp với bạn bè, giúp đỡ người gặp khó khăn, biết lắng nghe người khác…

Ở cấp học tiểu học, các hình thức giáo dục được các trường học triển khai một cách sinh động để các em nhỏ dễ nhớ, dễ tiếp cận. Trường tiểu học Vạn Bảo (phường Hà Đông) không chỉ thu hút bởi không gian sạch đẹp, nhiều cây xanh, mà còn bởi những pa-nô, áp-phích, khẩu hiệu được treo ở khắp nơi với những lời nhắc nhở nhẹ nhàng: Đi học đúng giờ; lễ phép với thầy cô giáo; vệ sinh sạch sẽ, trang phục gọn gàng…

Với những Quy tắc ứng xử vốn khó nhớ với trẻ nhỏ, nhà trường cũng có biện pháp để các em dễ tiếp cận. Trong thư viện nhà trường, quy tắc về những điều nên làm và không nên làm được thiết kế như một cuốn sách đang mở ra, tạo sự thân thiện với học sinh.

Bắt đầu từ năm học 2024-2025, việc giảng dạy nếp sống thanh lịch, văn minh được triển khai tới các em học cuối cấp của bậc học mầm non cũng đem lại kết quả bước đầu.

Hà Nội là một trong những địa phương tiên phong triển khai mô hình Trường học hạnh phúc, với các tiêu chí riêng, phù hợp với văn hóa Thăng Long-Hà Nội được nghiên cứu, áp dụng từ năm học 2024-2025. Trong đó, nội dung thực hiện Quy tắc ứng xử nơi công cộng, xây dựng văn hóa ứng xử đẹp còn gắn với xây dựng “ngôi trường hạnh phúc”.

Các biện pháp giáo dục nhân cách, rèn giũa văn hóa ứng xử được tiến hành song song với đổi mới phương pháp giáo dục. Điều đó giúp học sinh Thủ đô được hưởng chế độ giáo dục toàn diện. Nhiều năm qua, ngành giáo dục Hà Nội luôn là lá cờ đầu cả nước.

Theo thống kê của Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, tỷ lệ đỗ tốt nghiệp THPT của học sinh Hà Nội là hơn 99,7%, trong đó 200 trường có tỷ lệ học sinh đỗ tốt nghiệp đạt 100%. Học sinh Hà Nội cũng luôn có mặt trong các đội tuyển thi đấu các giải quốc tế và góp phần đem về nhiều vinh quang cho đất nước.

Thực hiện gợi ý của Tổng Bí thư Tô Lâm tại buổi tiếp xúc cử tri 3 quận Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng (cũ) trước kỳ họp thứ 9 Quốc hội khóa XV, về việc quan tâm đến chất lượng dạy và học, chăm lo phát triển toàn diện cho trẻ em Thủ đô, tại kỳ họp thứ 25 tổ chức đầu tháng 7/2025, HĐND thành phố Hà Nội khóa XVI thông qua Nghị quyết Quy định cơ chế hỗ trợ bữa ăn bán trú cho học sinh tiểu học tại các trường trên địa bàn thành phố Hà Nội năm học 2025-2026.

Điều này giúp các em học sinh bảo đảm dinh dưỡng để phát triển thể chất, nhất là đối với học sinh địa bàn còn khó khăn, từ đó, Hà Nội đang hình thành một thế hệ công dân mới: Giỏi về trí tuệ, đẹp về ứng xử, mạnh về thể chất.

Chất thanh lịch của người Hà Nội được ươm mầm từ sớm giúp học sinh Hà Nội tự tin hội nhập quốc tế trong thời đại số bằng bản lĩnh, bản sắc của chính mình.