Cảnh báo đáng lo ngại
Báo cáo thường niên về Khoảng cách phát thải của Chương trình Môi trường LHQ (UNEP), công bố trước thềm Hội nghị lần thứ 31 Các bên tham gia Công ước khung của LHQ về biến đổi khí hậu (COP31), diễn ra tại Antalya (Thổ Nhĩ Kỳ) từ ngày 9 đến 20/11, tiếp tục đưa ra những cảnh báo đáng lo ngại về triển vọng khí hậu toàn cầu. Theo đó, ngay cả khi các quốc gia thực hiện đầy đủ những cam kết cắt giảm phát thải hiện nay, nhiệt độ Trái đất vào cuối thế kỷ vẫn có thể tăng khoảng 2,6 độ C so thời kỳ tiền công nghiệp. Nếu các nước tiếp tục duy trì chính sách hiện hành mà không có biện pháp mạnh mẽ hơn, mức tăng có thể lên tới 2,8 độ C.
Những dự báo này cho thấy, thế giới đang ngày càng xa mục tiêu của Thỏa thuận Paris năm 2015, trong đó cam kết giữ mức tăng nhiệt độ toàn cầu dưới 2 độ C và nỗ lực giới hạn ở mức 1,5 độ C. Đáng chú ý, các cam kết khí hậu mới nhất của các quốc gia chỉ giúp giảm khoảng 6% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu vào năm 2035, trong khi mức giảm cần thiết để duy trì mục tiêu 1,5 độ C lên tới khoảng 60% so năm 2019.
Thực tế phát thải cũng chưa cho thấy những chuyển biến tích cực tương xứng. Theo UNEP, tổng lượng khí nhà kính toàn cầu năm 2025 gần tương đương mức kỷ lục của năm trước, trong khi khí thải CO2 từ việc đốt than đá, dầu mỏ và khí đốt tiếp tục tăng nhẹ. Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cũng xác nhận nồng độ ba loại khí nhà kính chủ yếu là CO2, methane và nitrous oxide trong khí quyển đều đã đạt mức cao kỷ lục, lần lượt bằng 153%, 267% và 126% so thời kỳ tiền công nghiệp.
Đây không đơn thuần là những con số thống kê mà là bằng chứng cho thấy những nỗ lực ứng phó biến đổi khí hậu vẫn chưa theo kịp tốc độ gia tăng của vấn đề. Tổng Thư ký LHQ António Guterres cảnh báo thế giới đã không còn khả năng giữ mức tăng nhiệt độ trong giới hạn 1,5oC như mục tiêu ban đầu. Những hệ lụy của tình trạng này đã và đang hiện hữu qua các đợt nắng nóng khắc nghiệt, lũ lụt, cháy rừng, suy thoái hệ sinh thái và thiệt hại kinh tế ngày càng nghiêm trọng.
Đáng lo ngại hơn, biến đổi khí hậu không tác động đồng đều đến mọi quốc gia. Những cộng đồng nghèo, các nước đang phát triển, vốn đóng góp ít hơn vào lượng phát thải toàn cầu, lại thường phải gánh chịu hậu quả nặng nề nhất do thiếu nguồn lực ứng phó. Chỉ một phần nhỏ nhiệt độ tăng thêm cũng có thể làm gia tăng nguy cơ mất mùa, thiếu nước, thiên tai và những biến đổi khó đảo ngược đối với các hệ sinh thái.
Cần đưa cam kết thành hành động
Một trong những nguyên nhân khiến cuộc chiến chống biến đổi khí hậu chưa đạt kết quả như kỳ vọng là sự thiếu đồng đều trong trách nhiệm và quyết tâm hành động của các quốc gia. Dù các hội nghị khí hậu liên tiếp đưa ra những tuyên bố đầy tham vọng, việc chuyển hóa cam kết thành chính sách cụ thể, có nguồn lực bảo đảm và được triển khai nhất quán vẫn là bài toán khó.
Sự thay đổi chính sách khí hậu của Mỹ được xem là một nguyên nhân quan trọng. Theo đó, việc Washington rút khỏi Thỏa thuận Paris được UNEP đánh giá có thể khiến nhiệt độ toàn cầu vào cuối thế kỷ tăng thêm khoảng 0,1oC. Mỹ hiện là quốc gia phát thải lớn thứ hai thế giới, vì vậy sự điều chỉnh chính sách của nước này không chỉ tác động trực tiếp đến lượng khí thải mà còn có nguy cơ làm suy giảm động lực hợp tác quốc tế.
Trong khi đó, nhóm các nền kinh tế phát triển và mới nổi hàng đầu thế giới (G20) chiếm khoảng 75% tổng lượng phát thải toàn cầu, nhưng tiến độ cắt giảm vẫn chưa đáp ứng yêu cầu. Điều này cho thấy, trách nhiệm của các nền kinh tế lớn có ý nghĩa quyết định đối với khả năng đạt được những mục tiêu chung. Không thể đòi hỏi các nước đang phát triển tăng tốc chuyển đổi nếu những quốc gia có tiềm lực kinh tế, công nghệ và trách nhiệm phát thải lớn nhất lại thiếu hành động tương xứng.
Bên cạnh quyết tâm chính trị, vấn đề tài chính cũng là một điểm nghẽn. Dù dòng vốn đầu tư cho khí hậu toàn cầu đạt trung bình 1.900 tỷ USD mỗi năm trong giai đoạn 2023-2024, tăng 32% so giai đoạn trước đó, nguồn lực này vẫn chưa đáp ứng nhu cầu thực tế. Đặc biệt, nhiều nước đang phát triển gặp khó khăn trong tiếp cận vốn, công nghệ và các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu. Những cam kết hỗ trợ tài chính nếu không đi kèm cơ chế giải ngân thuận lợi, chi phí hợp lý và ổn định sẽ khó chuyển thành những dự án cụ thể.
Trong bối cảnh đó, COP31 tại Thổ Nhĩ Kỳ được kỳ vọng không chỉ là diễn đàn tiếp tục đưa ra những cam kết mới mà phải trở thành bước ngoặt trong việc thúc đẩy thực thi. Thông điệp mà Chủ tịch Đại hội đồng LHQ Khalilur Rahman đưa ra rất rõ ràng, nhiệm vụ của các nhà lãnh đạo là biến cam kết thành hành động, chứng minh hiệu quả của hợp tác đa phương trước thách thức khí hậu ngày càng cấp bách.
Có thể thấy, khoảng cách giữa cam kết và hành động càng kéo dài, cơ hội kiểm soát khủng hoảng khí hậu càng thu hẹp. Đã đến lúc các quốc gia phải vượt qua những tính toán lợi ích trước mắt, đặt trách nhiệm đối với hành tinh và các thế hệ tương lai lên hàng đầu. Bởi trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu, chậm trễ hôm nay đồng nghĩa với những tổn thất khó có thể bù đắp ngày mai.
