Thương mại điện chuyển từ song phương sang đa phương
Trong bức tranh năng lượng đó, Việt Nam từ một thị trường khép kín đã chuyển sang đóng vai trò kết nối giữa tiểu vùng sông Mekong và nước còn lại ở Đông Nam Á. Trước đây, thương mại điện trong khối ASEAN chủ yếu mang tính song phương như hợp tác Lào - Thái Lan, Thái Lan - Malaysia hoặc Indonesia - Singapore, Malaysia - Singapore. Tuy nhiên, chính cuộc khủng hoảng năng lượng vừa qua lại thúc đẩy xu hướng hợp tác đa phương mạnh mẽ hơn, đặc biệt ở khu vực Đông Nam Á.
Dự án tích hợp lưới điện Lào - Thái Lan - Malaysia - Singapore, cho phép truyền tải thủy điện từ Lào qua Thái Lan và Malaysia để cấp điện trực tiếp cho Singapore đã chính thức vận hành năm 2022. Đây có thể xem là dự án mở đường cho các quy chế điều độ và trung chuyển đa phương trong toàn khối.
Một dự án đa phương tiếp theo là Dự án xuất khẩu năng lượng tái tạo xuyên biên giới kết nối ba quốc gia Việt Nam - Malaysia - Singapore (VMS). Ngày 26/10, tại phiên khai mạc SIEW 2026, Cơ quan Thị trường Năng lượng Singapore EMA đã chính thức cấp phê duyệt có điều kiện (CA) cho để Singapore nhập khẩu điện từ Việt Nam.
Các nước có diện tích nhỏ và nhu cầu phụ tải công nghệ cao như Singapore đang đẩy mạnh nhập khẩu điện phát thải thấp để đáp ứng mục tiêu net zero. Ngược lại, các quốc gia có tài nguyên thiên nhiên phong phú như Lào, Malaysia hay Việt Nam lại tăng cường tìm kiếm thị trường để xuất khẩu năng lượng.
Tại Tuần lễ Năng lượng Quốc tế Singapore (SIEW) 2026, các thảo luận một lần nữa nhấn mạnh vấn đề liên kết năng lượng xuyên biên giới, đặc biệt là sáng kiến Lưới điện ASEAN (APG). Bộ trưởng Năng lượng, Thương mại và Công nghiệp Singapore, Tiến sĩ Tan See Leng khẳng định, kết nối là 1 trong 5 trụ cột chiến lược trong quy hoạch tương lai năng lượng của Singapore. Ông nhấn mạnh, một lưới điện liên kết khu vực, nơi các quốc gia trao đổi mua bán điện năng và chia sẻ công suất dự phòng, sẽ tạo ra động lực rất lớn cho tiến trình chuyển dịch năng lượng của không chỉ Singapore mà cả các nước láng giềng.
Để kết nối các vùng lãnh thổ trong khu vực ASEAN, việc xây dựng các tuyến cáp ngầm siêu cao áp truyền tải dòng điện một chiều dưới đáy biển đang trở thành vấn đề quan tâm hàng đầu. Ước tính vốn đầu tư cho việc mở rộng và hiện đại hóa hệ thống lưới điện toàn ASEAN vượt mốc 300 tỷ USD, tính đến năm 2040, trong đó có khoảng 27 tỷ USD dành riêng cho các tuyến đường dây truyền tải và cáp ngầm liên kết xuyên biên giới. “Một lưới điện khu vực liên kết, nơi các nước có thể trao đổi điện năng sạch và chia sẻ công suất dự phòng sẽ tạo ra động lực chuyển dịch năng lượng rất lớn cho cả Singapore lẫn các nước đối tác”, ông Tan nhấn mạnh.
Mắt xích Việt Nam
Trả lời Thời Nay trước lễ khai mạc SIEW 2026, ông Puah Kok Keong, Giám đốc điều hành Cơ quan Thị trường Năng lượng Singapore (EMA) nhận định, Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia có tốc độ gia tăng nhu cầu điện năng nhanh nhất khu vực, song hành với việc đẩy mạnh triển khai các dự án năng lượng tái tạo.
Dự án VMS có thể coi là dự án khởi đầu cho hợp tác đa phương của các nước Đông Nam Á trong vấn đề năng lượng sạch. Tuyến cáp ngầm đi qua vùng biển ba quốc gia sẽ đóng vai trò như một trục truyền tải huyết mạch. Tuyến kết nối này không chỉ phục vụ riêng dòng luân chuyển điện giữa Việt Nam, Malaysia và Singapore, mà còn tạo nền tảng hạ tầng mở để các quốc gia láng giềng khác có thể đấu nối vào mạng lưới trong tương lai.
Bộ trưởng Tan See Leng cũng cho rằng, dự án này khai thác đa dạng các nguồn năng lượng sạch, trong đó trung tâm là nguồn điện gió ngoài khơi từ Việt Nam kết hợp với điện Mặt trời từ Malaysia: “Dự án hợp tác này giúp mở rộng danh mục lựa chọn và hình thành các tuyến hành lang truyền tải tiềm năng cho Singapore, tiếp nối đà hợp tác năng lượng xuyên biên giới nhằm thúc đẩy tiến trình phi carbon hóa của khu vực”. Bản thân Singapore cũng đã bắt đầu công tác khảo sát địa hình đáy biển từ tháng 10 năm nay để chuẩn bị xây dựng tuyến cáp ngầm kết nối Singapore và bán đảo Malaysia.
Phía Việt Nam đang hoàn thiện khung pháp lý trong nước về việc giao khu vực biển khảo sát điện gió ngoài khơi, cấp phép đường cáp xuyên biển và thẩm quyền phê duyệt hợp đồng mua bán điện xuất khẩu dài hạn. Dự tính tới năm 2029 dự án sẽ có Quyết định đầu tư cuối cùng (FID) giai đoạn 1 và bắt đầu truyền điện xuyên quốc gia từ năm 2035.
Nhờ đường bờ biển dài và tiềm năng điện gió ngoài khơi lớn, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành trung tâm trong lưới điện ASEAN, vừa nhập khẩu vừa xuất khẩu điện sạch. Ông Venu Nuguri, Giám đốc điều hành Tập đoàn năng lượng Hitachi đánh giá Việt Nam là một trong những thị trường chiến lược trọng điểm của Hitachi cả về phía cung lẫn phía cầu.
Việt Nam có tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh với mức tăng trưởng GDP 10%/ năm giai đoạn 2026-2030. Các ngành công nghiệp mũi nhọn như bán dẫn, trung tâm dữ liệu và sản xuất đòi hỏi độ tin cậy của nguồn điện đạt tới 99,99%. Ông Andres Fernandes, Giám đốc điều hành Tập đoàn năng lượng EDP Renewables APAC cũng cho biết Việt Nam là thị trường lớn thứ hai của EDP trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương (sau Singapore). Nhu cầu tiêu thụ điện của Việt Nam tăng trưởng liên tục ở mức 8-10%/năm, đòi hỏi phải liên tục bổ sung công suất nguồn điện mới để đáp ứng sự phát triển kinh tế.
Thị trường năng lượng toàn cầu khó trở lại như trước
Đó là nhận định của Tiến sĩ Fatih Birol, Giám đốc Cơ quan năng lượng quốc tế IEA: “Thế giới đang ở trong một cuộc khủng hoảng năng lượng do các cuộc xung đột kéo dài. Điều này làm biến động thị trường toàn cầu và khiến nguồn cung bị ảnh hưởng. Thị trường năng lượng toàn cầu sẽ khó có thể quay trở lại trạng thái ổn định như trước đợt khủng hoảng do các xung đột trên thế giới. Do đó, an ninh năng lượng phải tiếp tục là ưu tiên hàng đầu của cả chính phủ lẫn doanh nghiệp trong các năm tới”.
Cuộc xung đột và biến động tại Eo biển Hormuz đã khiến dòng lưu chuyển 11 triệu thùng dầu mỗi ngày cùng khoảng 140 tỷ m3 khí đốt gặp khó. Tháng 3 năm nay, các quốc gia thành viên IEA đã thống nhất tiến hành xả kho dự trữ dầu khẩn cấp lớn nhất trong lịch sử tổ chức này để hạ nhiệt giá dầu và giữ ổn định tâm lý thị trường.
Tuy nhiên, đợt khủng hoảng năng lượng này lại là chất xúc tác đẩy nhanh tiến trình bước vào kỷ nguyên điện và buộc các nước phải ưu tiên hàng đầu cho an ninh năng lượng thông qua đa dạng hóa nguồn cung. Bên cạnh việc tăng cường hạ tầng khí đốt hóa lỏng (LNG) và duy trì các nguồn dự trữ nhiên liệu, các quốc gia tập trung cần tăng cường nghiên cứu và triển khai các giải pháp năng lượng sạch bền vững như điện Mặt trời, hệ thống lưu trữ bằng pin (ESS), năng lượng hạt nhân và địa nhiệt.
Ông Birol cho rằng, “hàng hóa khan hiếm nhất trong thế giới năng lượng hiện nay không phải là dầu mỏ, LNG, urani... mà chính là lòng tin”. Ông cũng khuyến nghị các nước Đông Nam Á nên xem xét công nghệ hạt nhân thế hệ mới kết hợp với việc lựa chọn đối tác đáng tin cậy. Hiện có 90 GW công suất điện hạt nhân đang được xây dựng trên toàn cầu, mức cao nhất trong 4 thập kỷ qua.
