Thời hoàng kim
Ra đời năm 1946, Tập đoàn Antonov tiền thân là Viện Thiết kế và Thử nghiệm hàng không tuyệt mật của Liên Xô (trước đây) mang số hiệu OKB-153, chuyên sản xuất máy bay nhãn hiệu “An”, có trụ sở tại Novosibirsk. Khi đó, tập đoàn này do Tổng công trình sư nổi tiếng Oleg Antonov lãnh đạo. Năm 1952, trụ sở OKB-153 được điều chuyển về Kiev và sau khi Oleg Antonov qua đời, OKB-153 được đổi tên thành Tập đoàn mang tên của ông (Antonov).
Mặc dù là một tập đoàn hàng không có quy mô sản xuất không nổi bật so các tập đoàn hàng không khác trên thế giới, nhưng Antonov lại có thể thực hiện được tất cả các chu trình chế tạo máy bay hiện đại, từ việc nghiên cứu đến sản xuất hàng loạt và bảo đảm hỗ trợ tổng thể sau khi bán sản phẩm. Sở dĩ thực hiện được tất cả các chu trình trên là do Antonov có một hệ thống phòng thiết kế, phòng thí nghiệm, nhà máy thử nghiệm và tổ hợp thử nghiệm bay hiện đại.
Trong suốt lịch sử hình thành, phát triển của mình, Tập đoàn Antonov đã đóng góp cho ngành hàng không hơn 100 loại máy bay với 22.000 chiếc mang thương hiệu “An” nổi tiếng. Hiện vẫn còn hàng nghìn máy bay được nhiều nước sử dụng, trong đó có một số quốc gia đang phát triển.
Những máy bay nổi tiếng nhất do Tập đoàn Antonov thiết kế và chế tạo thành công phải kể đến máy bay hạng nhẹ An-2 (còn được gọi là “Bắp ngô”), máy bay chở khách An-24, máy bay vận tải tầm xa hạng nặng An-124 “Ruslan”, máy bay vận tải lớn nhất thế giới An-225 “Mriya”. Ngoài nhà máy chế tạo máy bay thương mại, Tập đoàn Antonov còn có một hãng vận tải Antonov Airlines, hằng năm cung cấp khoảng 70% tổng doanh thu của tập đoàn.
Sự kiện đáng chú ý gần đây nhất là năm 2015, tập đoàn này đã hoàn thành chế tạo và bắt đầu thử nghiệm bay máy bay vận tải tầm trung An-178, đồng thời bắt tay chế tạo phiên bản máy bay vận tải hạng nhẹ An-132D. Ngoài ra, chương trình thử nghiệm máy bay An-7 đã được khởi động và dự định biên chế cho các lực lượng vũ trang Ukraine. Theo thông tin từ nhà sản xuất, tại các cuộc triển lãm hàng không ở Paris (Pháp) và Dubai (Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất - UAE), các nhà sản xuất hàng không Ukraine đã ký một số hợp đồng cung cấp 40 máy bay thuộc các phiên bản khác nhau cho đối tác nước ngoài.
Vì đâu nên nỗi?
Theo quyết định ban hành ngày 19-7-2017 của Văn phòng Bộ trưởng Ukraine, thì Bộ Phát triển Kinh tế & Thương mại Ukraine được giao nhiệm vụ đảm trách việc giải thể Tập đoàn hàng không quốc gia Antonov. Theo đó, một ủy ban chuyên trách được thành lập dưới sự phụ trách của Thứ trưởng Yuri Brovchenko, tiến hành thanh lý những gì còn lại của Antonov. Theo kế hoạch, tập đoàn và các doanh nghiệp, cơ sở công nghiệp liên quan sẽ được giải thể trong vòng hai tháng. Trong thời hạn ba tháng, ủy ban sẽ phải cung cấp cho chính phủ bản thống kê cân đối tài khoản thanh lý của Tập đoàn Antonov.
Quyết định về việc giải thể Antonov được thông qua ngày 26-1-2016. Theo lý giải của cơ quan báo chí Bộ Phát triển Kinh tế & Thương mại Ukraine, việc giải thể Antonov là do tập đoàn này thiếu thành viên tham gia, bởi cả ba xí nghiệp sở hữu và hình thành tập đoàn này đã ra khỏi Antonov và liên kết vào Tập đoàn Công nghiệp Quốc phòng Ukraine Ukroboronprom. Còn theo đánh giá của truyền thông Nga, lý do Tập đoàn Antonov giải thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có sự rạn nứt quan hệ với Nga và sự thờ ơ của Mỹ.
Hoạt động hợp tác nổi bật với Nga của tập đoàn hàng không này trong những năm gần đây là các thương vụ liên doanh sản xuất máy bay dân dụng A-140 (tại thành phố Kharkov và Samara) và máy bay An-148 (tại Kharkov và Voronezh). Ngoài ra, hai bên đã thống nhất các khung hợp tác sản xuất máy bay vận tải quân sự An-70, thảo luận vấn đề khôi phục sản xuất hàng loạt phiên bản cải tiến của máy bay “Ruslan” (An-124-200) để sử dụng cho các mục đích công nghiệp quốc phòng hai nước.
Lúc đầu, tiến độ hợp tác giữa hai bên diễn ra thuận lợi, tuy nhiên sau khi chính quyền Ukraine thay đổi năm 2014 và bán đảo Crimea sáp nhập Nga, liên kết công nghiệp giữa Nga và Ukraine, trong đó có công nghiệp chế tạo hàng không bị rạn nứt đáng kể. Ukraine đã ngừng xuất khẩu sang Nga các mặt hàng quân sự và lưỡng dụng của mình. Ngày 14-9-2015, Tập đoàn Antonov bị xóa khỏi thành phần liên doanh Nga - Ukraine “UAC-Antonov” - công ty liên doanh do Tập đoàn Antonov và Tập đoàn máy bay Thống nhất (UAC) của Nga thành lập năm 2010 với mục đích hợp tác trong các lĩnh vực bán hàng, marketing, thiết kế và sản xuất máy bay quân sự, vận tải, dân sự, cũng như sửa chữa và nâng cấp các máy bay của Antonov.
Hệ lụy từ việc cắt đứt quan hệ kỹ thuật - quốc phòng với Nga khiến các doanh nghiệp chế tạo hàng không Ukraine lâm vào khủng hoảng trầm trọng do thiếu linh kiện lắp ráp. Tháng 9-2016, Phó Giám đốc Cơ quan phát triển tiềm năng của Antonov, ông Andrew Khaustov cho biết, trong nhà máy có hàng loạt máy bay đang lắp đặt dở dang, đòi hỏi phải có các linh kiện của Nga hoặc phải được thay thế bằng các linh kiện tương đương khác nhập khẩu từ châu Âu, Canada và Mỹ với giá đắt đỏ. Năm 2016, ngành công nghiệp hàng không Ukraine giới thiệu một nguyên mẫu máy bay An-132D, được chế tạo với sự hợp tác của Công ty chế tạo hàng không Taqnia của Saudi Arabia. Nguyên mẫu này sử dụng cánh quạt của Anh, hệ thống điện tử của Mỹ, động cơ từ Canada. Các chuyên gia đánh giá An-132D có giá thành rất cao nhưng không khác nhiều so phiên bản cơ sở đã 40 năm tuổi là An-32.
Mới đây, ông Alexander Kotsiuba- Chủ tịch Hội đồng Quản trị Tập đoàn Antonov, tiết lộ rằng trong những năm gần đây, khối lượng sản xuất của Tập đoàn suy giảm rõ rệt. Chương trình phát triển máy bay chở khách An-148 không đạt được chỉ tiêu đặt ra khi chỉ sản xuất được bốn chiếc, trong đó bán đi hai chiếc và số còn lại được sử dụng để phục vụ chính quyền.
Một nguyên nhân nữa khiến Ukraine “khai tử” Antonov là do hãng này đã quá kỳ vọng vào sự hỗ trợ của Mỹ, nhưng thất bại. Tháng 12-2016, sau khi Tổng thống Mỹ mới đắc cử Donald Trump tuyên bố muốn cắt hợp đồng với Boeing, đại diện truyền thông của Antonov đã đề xuất với Donald Trump sản phẩm của hãng. Trên trang mạng xã hội Twitter, đại diện truyền thông Antonov viết: “Tốt hơn là nghiên cứu phương án sử dụng máy bay của Antonov cho Không lực 1?”, nhưng sau đó Tổng thống Mỹ không có phản ứng tích cực để “bật đèn xanh” cho hướng hợp tác mới của Antonov.
Mới đây, trong chuyến thăm của đoàn đại biểu Ủy ban Giao thông và Hạ tầng Hạ viện Mỹ tới Tập đoàn Antonov, đại diện Tập đoàn đề nghị Mỹ hỗ trợ chương trình phát triển máy bay vận tải quân sự hạng trung An-77 và mời các doanh nghiệp hàng không Mỹ hợp tác. Nhưng phía Mỹ, ngoại trừ những lời hứa mang tính xã giao, hoàn toàn không quan tâm sự hợp tác này, ngay cả trong trường hợp phía Ukraine nhượng hầu hết quyền lợi để lôi kéo các doanh nghiệp Mỹ chỉ nhằm mục đích chứng minh giá trị của mình trước Nga.
Chuyên gia hàng không của tạp chí Tiềm lực Tổ quốc (Ukraine), ông Dmitry Drozdenko nhận xét rằng, giới doanh nhân Mỹ và châu Âu hoàn toàn không quan tâm loại máy bay mà Antonov đề xuất, bởi họ cho rằng phát triển máy bay này là tạo ra một sản phẩm cạnh tranh với công nghiệp hàng không quân sự Mỹ và châu Âu, khi thị trường vận tải quân sự vốn đã rất khó khăn và căng thẳng.
