Trong nhiều thế kỷ, người Haida đã dựng rất nhiều cột gỗ tuyết tùng làm các vật tổ canh giữ bình yên trên quần đảo Queen Charlotte. Những cột này được trạm khắc hình những con quạ, chim đại bàng và chim sấm rất tinh xảo, tượng trưng mối liên kết không thể phá vỡ giữa con người và thiên nhiên trong văn hóa Haida.
Nằm cách bờ biển phía tây của Canada khoảng 100 km, hòn đảo Haida Gwaii thuộc bang British Columbia vẫn còn lưu giữ những bãi biển nguyên sơ, rừng cây cẩm thạch Sitka và cây tuyết tùng đỏ quý hiếm cùng hệ động vật phong phú. Ngày nay, cách duy nhất để đến đảo này là bằng thuyền hoặc máy bay từ TP Vancouver (Canada). Khoảng cách khá xa của Haida Gwaii và những người dân Haida là hai “lá chắn” bảo vệ thiên nhiên hoang sơ tránh khỏi những tác động tiêu cực bên ngoài.
Người Haida luôn sống với nguyên tắc “Yah’guudang”, đòi hỏi con người phải tôn trọng mối quan hệ giữa tất cả các sinh vật trong tự nhiên, từ những con cá trong các dòng sông cho đến cây trong rừng và loài chim trên bầu trời. Đối với thiên nhiên, nguyên tắc Yah’guudang yêu cầu người Haida phải lưu tâm mỗi hành động và tác động của nó đến phần còn lại của hệ sinh thái. “Các vật tổ là sự thể hiện mối quan hệ cốt lõi giữa đất và biển trong văn hóa Haida. Nếu người Haida chúng tôi đánh mất tự nhiên, chúng tôi sẽ mất đi văn hóa của mình”, ông Gary Edenshaw, cựu Chủ tịch Hội đồng Bảo tồn văn hóa của người Haida cho biết.
Trong những năm 70 của thế kỷ trước, do lo ngại về tình trạng khai thác rừng và phá hoại thiên nhiên, những bô lão trong bộ lạc đã khôi phục truyền thống thành lập nhóm bảo vệ cho những ngôi làng Haida. Ngày nay, các nhóm này vẫn bảo vệ tự nhiên, trở thành đại sứ của nền văn hóa Haida, cung cấp cho du khách những kiến thức về Yah’guudang và mối liên kết mạnh mẽ giữa người Haida với các hòn đảo.
Trách nhiệm bảo vệ tự nhiên và lưu giữ văn hóa Haida đã được chuyển giao qua nhiều thế hệ thành viên của nhóm bảo vệ. “Đây là điều chúng tôi cần làm. Đó là một phần trách nhiệm của chúng tôi khi dạy cho con cái mình lịch sử về tổ tiên”, Kelsey Fitzgerald, một thành viên nhóm bảo vệ cho biết.
Cùng với nỗ lực của cộng đồng địa phương, người Haida còn được Chính phủ Canada hỗ trợ bảo tồn bản sắc văn hóa. Khu bảo tồn quốc gia Gwaii Haanas và Khu di sản Haida đã ra đời, do Chính phủ Canada và cộng đồng người Haida đồng quản lý.
Năm 1981, ngôi làng Ssang Gwaay thuộc Khu bảo tồn quốc gia Gwaii Haanas và Khu di sản Haida tại đảo Haida Gwaii được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa LHQ (UNESCO) công nhận là Di sản văn hóa thế giới, và là một trong số 14 địa danh tại Canada đã đạt được sự công nhận quốc tế này.
Khách du lịch thăm vật tổ làng Ssang Gwaay của người Haida. Ảnh: CANADABYDESIGN
