Đòi hỏi tuyệt đối chính xác
Luôn tay ấn nút chiếc máy điện thoại điều hành chạy tàu để ngay trước mặt, anh Vũ Đình Thành, nhân viên điều độ chạy tàu tuyến Vinh - Đồng Hới thuộc Trung tâm điều hành vận tải đường sắt (Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam) trao đổi ngắn gọn với trực ban chạy tàu tại ga Vinh. Đoàn tàu SE3 chạy vào khu gian (đoạn đường sắt nối giữa hai nhà ga), tàu hàng HH1 giãn cách, dừng chờ tại ga kế tiếp để bảo đảm an toàn. Ngay sau khi người đầu dây bên kia “OK”, anh Thành đặt điện thoại xuống và dùng bút bi kẻ một đường chéo vào biểu đồ chạy tàu là tờ giấy khổ A2.
Anh Thành đã có thâm niên 5 năm làm điều độ chạy tàu. Anh vẫn thường hay nói vui, đây là “công việc bàn giấy (có bàn, có giấy), chỉ dùng mấy chiếc bút bi xanh, đỏ, thước và viên tẩy, kẻ nhằng nhịt những đường chéo bằng bút chì trên giấy, sau đó tô lại bằng bút đỏ, bút xanh, lại được hưởng lương cao hơn các vị trí khác trong ngành.
Trước khi giữ “việc nhẹ, lương cao” này, anh Thành đã có thời gian gắn bó 12 năm tại ga Gia Lâm (Hà Nội), trải qua đủ các công việc, nhiệm vụ như: Nhân viên gác ghi, ghép nối… rồi trực ban chạy tàu, có sự hiểu biết tường tận các công việc thực tế tại hiện trường.
Tờ giấy biểu đồ chạy tàu được thể hiện bằng các ô, có ký hiệu mã số đoàn tàu, chia quãng thời gian theo 10 phút để bố trí, sắp xếp các tàu tránh nhau qua mỗi ga. Do các đoàn tàu lưu thông với tốc độ khác nhau, cho nên việc của nhân viên điều độ là phải tính toán, bố trí tàu sao cho phù hợp, tối ưu về thời gian.
Đối với tàu khách, nhân viên sẽ sử dụng bút màu đỏ, còn tàu hàng bằng bút xanh. Khi tàu chưa đi qua, hiển thị trên biểu đồ chạy tàu bằng bút chì, lúc tàu qua ga, nhân viên tô lại bằng bút xanh hoặc đỏ (thuật ngữ trong ngành gọi là “lên màu”).
Các đoàn tàu lưu thông với tốc độ khác nhau, việc của nhân viên điều độ là phải tính toán, bố trí tàu ra vào ga sao cho phù hợp, tối ưu về thời gian.
Điều độ chạy tàu, nghe có vẻ đơn giản những hội tụ đủ thứ “lắt nhắt”, từ phục vụ vận chuyển hàng hóa, hành khách, chỉ huy điều hành chạy tàu theo đúng kế hoạch đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt đến nhận thông báo giờ tàu qua từ các ga để bố trí kế hoạch tránh tàu hợp lý, đồng thời phổ biến kế hoạch chạy tàu xuống các ga, đình chỉ chạy tàu tạm thời nếu xét thấy có nguy cơ mất an toàn,...
Điều kiện để trở thành nhân viên điều độ chạy tàu cũng vì thế trở nên phức tạp. Bằng tốt nghiệp cao đẳng đường sắt, chuyên ngành vận tải đường sắt trở lên, đương nhiên là yêu cầu bắt buộc. Thời gian làm chức danh trực ban chạy tàu hoặc điều độ ga ít nhất một năm. Nhưng vẫn chưa phải đã hết, người mới còn phải tiếp tục đào tạo, tập huấn ba tháng ở bộ phận điều độ mới được làm thật sự.
Điều độ chạy tàu tuyến kéo dài liên tục không ngừng nghỉ. Nhân viên phải chia theo ca kíp, nếu làm 12 giờ ban ngày được nghỉ 24 giờ, còn làm 12 giờ ban đêm được nghỉ 48 giờ. Trong 12 giờ đó, nhân viên phải luôn tỉnh táo, tập trung cao độ “ôm” điện thoại.
Tại trung tâm có bố trí nhà bếp. Thế nhưng cũng hiếm thấy có người ngồi ăn. Đến bữa nhân viên tranh thủ chạy ào sang bưng một đĩa về, vừa điều hành vừa ăn. Nói “việc nhẹ, lương cao” là nhìn bề ngoài chứ thực chất đây được xác định là ngành nghề đặc thù, không tuyển dụng nhân viên nữ. Người làm điều độ được hưởng phụ cấp mức 5 (cao nhất trong mức xếp loại lao động nặng nhọc của Luật Lao động), bởi đầu óc luôn căng như dây đàn, ảnh hưởng sức khỏe rất lớn.
Giữ huyết mạch đường sắt thông suốt
Theo anh Nguyễn Văn Hưởng, nhân viên điều độ chạy tàu tuyến Thanh Hóa - Vinh, những ai đã chọn nghề này phải có tư tưởng ổn định, vững vàng. Khi xảy ra sự cố tai nạn, mưa lũ làm hư hỏng đường sắt, phải hủy chuyến, sẽ khiến toàn bộ biểu đồ chạy tàu phía sau bị xô lệch theo. Nếu không tập trung điều chỉnh kịp thời, sẽ làm chậm dây chuyền những chuyến tàu khác, gây rối loạn tại các ga.
Công tác điều hành vận tải đường sắt quyết định khá lớn đến hiệu quả sản xuất, kinh doanh, các chỉ tiêu kinh tế, kỹ thuật như thời gian quay vòng đầu máy, toa xe, sản lượng, doanh thu.
Ông Đỗ Viết Hoàn, Giám đốc Trung tâm Điều hành vận tải đường sắt cho biết, chỉ huy điều hành chạy tàu trên đường sắt là một khâu trong lĩnh vực điều hành vận tải, bảo đảm an toàn chạy tàu của ngành. Đây là công việc phức tạp với khối lượng lớn, đòi hỏi sự tập trung cao độ, chính xác tuyệt đối. Mặc dù hạ tầng công nghệ của ngành đường sắt cũ kỹ, nhưng công tác điều hành chạy tàu của Việt Nam được ngành đường sắt nhiều nước tiên tiến, hiện đại ở châu Âu khâm phục vì nó được tối ưu hóa ở mức rất cao. Chỉ bằng tờ giấy khổ A2 và những chiếc bút chì, tàu thông qua khu gian có thể đạt 25-30 đôi tàu/ngày đêm.
“Việc xây dựng kế hoạch chạy tàu hằng ngày phải căn cứ vào biểu đồ chạy tàu, hành trình thực tế của đoàn tàu, trong đó nắm vững tình hình các toa đang chạy trên đường, xếp dỡ hàng hóa tại ga, kế hoạch vận dụng đầu máy, toa xe... Công tác điều hành vận tải quyết định khá lớn đến hiệu quả sản xuất, kinh doanh, các chỉ tiêu kinh tế, kỹ thuật như thời gian quay vòng đầu máy, toa xe, sản lượng, doanh thu, bởi một phương án bố trí không hợp lý hoặc bỏ sót công việc sẽ ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả sản xuất, kinh doanh”, ông Hoàn nhấn mạnh.
Ông Nguyễn Quốc Vượng, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam khẳng định, cho đến nay, ngành đường sắt không xảy ra sự cố va chạm hay tình huống tàu đối đầu nhau liên quan điều hành chạy tàu do được điều hành, tập trung thống nhất và có nhiều mắt xích kiểm tra, giám sát lẫn nhau. Đơn cử, Ban Kinh doanh vận tải xây dựng kế hoạch chạy tàu dài hạn, Trung tâm Điều hành ban hành lịch trình chạy tàu hằng ngày, trực điều độ liên tục trao đổi thông tin với trực ban tại ga nhằm bảo đảm an toàn chạy tàu.
Thời gian tới, khi các dự án tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội-Hải Phòng, dự án đường sắt tốc độ cao trên tuyến Bắc-Nam, được đầu tư xây dựng, Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam được Nhà nước giao tiếp nhận tổ chức quản lý, bảo trì khai thác các tuyến này, đồng thời bắt tay ngay vào việc đào tạo nguồn nhân lực, trong đó có điều độ chạy tàu. Tập đoàn đã trình Đề án xây dựng nguồn nhân lực đường sắt trong giai đoạn tới, dự kiến cần 3.340 người tham gia vận hành, phân kỳ các giai đoạn với nguồn kinh phí đào tạo khá lớn để từng bước đảm nhận quản lý, vận hành các tuyến đường sắt.
