Kỳ 3: Còn đó những nỗi lo!
Từ mối lo mất “sân nhà”…
Đối với ngành lúa gạo, dù các rào cản hành chính đã được nêu lên như điều kiện cấp quota xuất khẩu, nhà máy xay xát có kho lưu trữ, vùng nguyên liệu… đang sinh ra giấy phép con là rào cản cho XK nhưng đến nay vẫn chưa chính thức được bãi bỏ. Mặt khác, một trong những lo ngại khi CPTPP có hiệu lực là nhiều ngành trong nước có nguy cơ mất thị trường. Cụ thể, Vụ trưởng Chính sách thương mại đa biên (Bộ Công thương) Lương Hoàng Thái cho biết, ngành chăn nuôi, cơ khí sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức nhất. Hy vọng khi thực thi CPTPP, các ngành này có bước chuyển đổi để nâng cao năng lực. Hiện nay, khó khăn lớn nhất là DN Việt Nam chủ yếu có quy mô NVV. Đây phải là những đối tượng được đặc biệt ưu tiên, cần có sự giúp đỡ của Nhà nước trong cung cấp thông tin, xúc tiến thương mại để có thể tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Muốn phát triển, ngành nông nghiệp dứt khoát phải sản xuất sạch, an toàn và có trách nhiệm. Đồng thời, Nhà nước cần tổ chức lại sản xuất, coi trọng xây dựng tổ chức đại diện cho nông dân làm đầu mối liên kết với DN như HTX. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) cần ban hành quy trình sản xuất theo chuỗi giá trị toàn cầu, phải tiến hành sản xuất có điều kiện, có trách nhiệm.
Đối với cộng đồng DN, Bộ Công thương khuyến nghị, các DN cần chủ động tìm hiểu thông tin về CPTPP để nắm vững cam kết của Việt Nam và các thị trường đối tác quan tâm, đặc biệt là những thông tin về ưu đãi thuế quan theo Hiệp định đối với những mặt hàng chúng ta có thế mạnh hoặc có nhiều tiềm năng XK.
DN cần có cái nhìn bao quát đối với CPTPP, không chỉ tìm hiểu thông tin về lĩnh vực trực tiếp liên quan hoạt động sản xuất, kinh doanh của mình. Hiện nay, toàn bộ văn kiện tiếng Anh và bản dịch tiếng Việt của Hiệp định đã được đăng tải trên trang thông tin điện tử chính thức của Bộ Công thương. Đây là kênh thông tin hữu ích cho tất cả các đối tượng quan tâm đến CPTPP. Bên cạnh đó, DN cũng cần thay đổi tư duy kinh doanh, lấy sức ép về cạnh tranh là động lực để đổi mới và phát triển. CPTPP chắc chắn sẽ mang tới cơ hội cho DN nào chủ động đáp ứng với những thay đổi về môi trường kinh doanh do quá trình hội nhập kinh tế quốc tế mang lại.
Thêm nữa, các DN cũng cần chủ động tìm hướng hợp tác với các thị trường đối tác để thu hút mạnh mẽ đầu tư trực tiếp vào Việt Nam nhằm tận dụng hiệu quả nguồn vốn và việc chuyển giao công nghệ từ các tập đoàn lớn. Đây cũng chính là cơ hội tốt để DN tham gia sâu hơn nữa vào chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu.
… Đến việc trả giá cho sự thiếu chủ động
Công nghệ lạc hậu cũng là mối lo của nhiều DN hiện nay. PGS, TS Hoàng Văn Cường, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng, khó khăn nổi cộm của Việt Nam với Hiệp định CPTPP là khả năng thích ứng kém so các tiêu chuẩn đặt ra. Điều này thể hiện qua các yếu tố như DN Việt Nam có công nghệ lạc hậu hơn, khâu kiểm soát thị trường, tổ chức sản xuất chưa theo kịp các nước. Đặc biệt, hiện nay, số DN chuẩn bị để đón chờ cơ hội từ CPTPP còn rất ít. DN dệt - may có chuẩn bị rồi nhưng mức độ theo khả năng của mình chứ chưa phải cố gắng 100%. Mức độ chuẩn bị như vậy là còn thấp.
Bộ trưởng Công thương Trần Tuấn Anh cho rằng, Hiệp định CPTPP mang lại lợi ích cho nền kinh tế Việt Nam, nhất là các lợi ích cải cách thể chế. Tuy nhiên, CPTPP là hiệp định tương đối toàn diện. CPTPP bao trùm các nguyên tắc trong lĩnh vực thương mại, đầu tư, sở hữu trí tuệ và nhiều bộ nguyên tắc khác. Chính vì vậy, Hiệp định mới vừa tạo cơ hội vừa buộc Việt Nam cải cách môi trường đầu tư, kinh doanh nói riêng và cải cách thể chế nói chung. Thực tế, thách thức, khó khăn, thậm chí cả nguy cơ, không chỉ đặt ra cho các DN mà còn đối với người dân. Nếu không chủ động mà thụ động, thậm chí lơ là không quan tâm đến thực thi cam kết trong hội nhập, tất yếu sẽ phải trả giá. Bên cạnh sự nỗ lực của DN, cán bộ cơ quan nhà nước cũng cần hiểu đúng về các cam kết, xác định được đường hướng sửa đổi chính sách, pháp luật nội địa theo hướng thích hợp. Các cơ quan nhà nước cũng phải tổ chức các thủ tục liên quan, đặc biệt là thủ tục cấp giấy chứng nhận xuất xứ phải đơn giản, thuận lợi để DN không mất cơ hội hưởng lợi.
Theo ông Trần Toàn Thắng, Trung tâm Thông tin và Dự báo KTXH quốc gia (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), CPTPP hay các FTA đều cần phải xây dựng một kế hoạch hành động bài bản dựa trên lộ trình cắt giảm thuế quan. Trong kế hoạch đó, cần có lộ trình cải thiện các vấn đề theo từng nhóm, ngành cụ thể. Đồng thời, kế hoạch đó cũng phải đi sâu làm rõ vấn đề từng ngành phải hành động thế nào.
Cơ hội gia tăng XK từ Hiệp định CPTPP là rất lớn, nhưng các DN trong nước có nắm bắt được không lại là chuyện khác. Bài học từ các FTA cho thấy, DN nước ngoài vẫn “nhanh chân” hơn trong việc tận dụng ưu đãi thuế. Trên thực tế, khối nước ngoài hiện đang chiếm tới 60 - 70% kim ngạch XK của nhiều ngành. Vì vậy, họ hưởng lợi nhiều hơn từ CPTPP là điều khó tránh khỏi.
Báo cáo tác động kinh tế của Hiệp định CPTPP được Ngân hàng Thế giới (WB) thực hiện dự báo XK sẽ tăng thêm 4,2% và sẽ tăng cao hơn mức 6,9% với kịch bản có năng suất tăng. “Tính đến năm 2030, XK sang các nước CPTPP sẽ tăng từ 54 lên 80 tỷ USD, chiếm 25% tổng lượng XK”, WB cho biết.
Theo quy định của CPTPP, mức thuế suất xuất nhập khẩu bình quân gia quyền áp dụng cho các DN Việt Nam XK sang các thị trường CPTPP sẽ giảm từ 1,7% xuống 0,2%. Hàng rào phi thuế quan áp dụng đối với Việt Nam tại các thị trường CPTPP dự kiến sẽ giảm bình quân 3,6 điểm phần trăm tính tương đương thuế quan theo giá hàng.
Dự báo, XK sang các nước thành viên CPTPP sẽ tăng ở các ngành “thực phẩm, đồ uống, thuốc lá”, “may mặc, hàng da” và “dệt may”, để tính chung các ngành này sẽ tăng XK lần lượt được 10,1 tỷ USD, 6,9 tỷ USD và 0,5 tỷ USD. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là các DN trong nước có nắm bắt được cơ hội này không?
Nhìn lại năm 2017 vừa qua được xem là một năm đặc biệt thành công của XK. Lần đầu XK của Việt Nam đã vượt mốc 200 tỷ USD, với mức tăng trưởng hơn 21%, là mức tăng rất ấn tượng trong bối cảnh tăng trưởng thương mại toàn cầu vẫn đang ở mức thấp. Tuy nhiên, thẳng thắn mà nói, khối DN có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chiếm 70% giá trị XK. Một số mặt hàng chiếm tới 100% kim ngạch XK như điện thoại di động. Bộ trưởng Trần Tuấn Anh thừa nhận, XK vẫn phụ thuộc nhiều vào khu vực DN FDI, trong đó, nhóm các sản phẩm công nghiệp chế biến, chế tạo với giá trị gia tăng vẫn chủ yếu do các DN FDI chiếm lĩnh.
Phó Chủ tịch Hiệp hội Dệt - may Việt Nam Trương Văn Cẩm chia sẻ, Hiệp định sẽ giúp Việt Nam đẩy mạnh tăng trưởng XK cũng như thay đổi cơ cấu thị trường XK theo hướng cân bằng hơn. Tuy nhiên, các DN FDI được đánh giá sẽ nhanh chân hơn DN trong nước trong việc tận dụng ưu đãi thuế từ CPTPP, khi họ có đủ tiềm lực để giải quyết các vấn đề mà DN trong nước đang gặp phải.
Trên thực tế, đa số DN là DNNVV nên việc đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của Hiệp định là điều không dễ dàng. Nhiều chuyên gia kinh tế cũng cho rằng, để có thể trụ vững trước cạnh tranh CPTPP, DN cần tìm hiểu kỹ những cam kết, nhất là quy định pháp luật trong hiệp định cũng như là những điều khoản liên quan DN mình.
Giám đốc Trung tâm WTO và hội nhập thuộc Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Nguyễn Thị Thu Trang cho rằng, lợi ích mà CPTPP mang lại rất lớn cho DN nhưng cũng sẽ tạo ra sức ép không hề nhỏ. DN không có cách nào khác là phải chủ động tìm hiểu về nội dung các cam kết, đặc biệt là về cam kết thuế quan, quy tắc xuất xứ để từ đó có chiến lược về nguồn đầu vào, sản xuất, khách hàng để tận dụng được các ưu đãi thuế quan. Bên cạnh đó, các cơ quan Nhà nước cũng phải tham gia quá trình này, bằng việc cung cấp cho DN những thông tin đầy đủ, dễ hiểu nhất về các cơ hội thuế quan, tư vấn để DN hiểu chính xác về quy tắc xuất xứ và cách thức để đáp ứng được các quy tắc này giúp DN không bị mất cơ hội hưởng lợi.
(Còn nữa)
