Hai phong trào chính trị chủ chốt
Đảng Fatah là viết tắt của “al-Filistiniya al-Tahrir Harakat” (Phong trào giải phóng Palestine), trong tiếng Arab có nghĩa là “chinh phục”. Fatah do ông Yasser Arafat thành lập vào cuối những năm 50 của thế kỷ trước. Fatah hiện do ông Mahmoud Abbas - Tổng thống Palestine đương nhiệm, dẫn dắt. Tuy nhiên, nội bộ đảng này đang đối mặt yêu cầu cải tổ toàn diện do hoạt động chưa hiệu quả.
Fatah là phong trào tiên phong của sự nghiệp giải phóng dân tộc Palestine. Dưới sự lãnh đạo của Yasser Arafat, tổ chức này đã trở thành lực lượng lớn mạnh và quy củ nhất ở Palestine. Phất cao ngọn cờ ủng hộ phong trào đấu tranh thuần túy theo tư tưởng dân tộc, ông Arafat đã nhận được sự ủng hộ của các quốc gia Arab trong cuộc đấu tranh của người Palestine chống Israel, đồng thời quyên được những khoản tiền viện trợ lớn từ các nước này cho Palestine.
Sau quá trình đấu tranh chính trị, ông Arafat nỗ lực thúc đẩy tiến hành các cuộc đàm phán hòa bình nhằm đạt được giải pháp hai nhà nước Israel và Palestine. Nhờ sự dẫn dắt của nhà lãnh đạo Fatah, tiến trình đàm phán hòa bình Trung Đông đã được định hình từ sớm. Năm 1993 tại Oslo (Na Uy), trong vai trò Chủ tịch Tổ chức giải phóng Palestine (PLO) và Chủ tịch Nhà nước Palestine (PA), lần đầu ông Arafat đã ký thỏa thuận hòa bình với Thủ tướng Israel, khi đó là ông Yitzhak Rabin Israel.
Nỗ lực này của Arafat đã được quốc tế công nhận, mang lại cho ông Giải Nobel hòa bình vào năm 1994. Đáng tiếc, bất chấp các cuộc đàm phán liên tục được cộng đồng quốc tế và các nước trong khu vực hậu thuẫn, thỏa thuận hòa bình đến nay vẫn chưa thể đi đến đích cuối cùng. Lần gần đây nhất, là tháng 6-2014, đàm phán giữa Israel - Palestine đổ vỡ vì không đạt được đồng thuận đưa ra vào hạn chót. Vai trò dẫn dắt và tầm ảnh hưởng của Arafat mang dấu ấn rõ nét trong cuộc đấu tranh của người Palestine. Vì vậy, sự ra đi của Yasser Arafat năm 2004 sau hai năm bị bệnh mà không xác định rõ nguyên nhân, đã khiến Fatah trở nên suy thoái.
Phong trào kháng chiến Hồi giáo Hamas thành lập từ năm 1987 sau cuộc nổi dậy của Palestine chống lại sự chiếm đóng của Israel ở khu Bờ Tây và dải Gaza. Ban đầu, đây đơn thuần là một phong trào đấu tranh vũ trang chống lại Israel do lữ đoàn Izzedine al-Qassam lãnh đạo. Hamas cũng đứng ra tài trợ các chương trình phúc lợi xã hội cho người Hồi giáo ở Palestine.
Kể từ năm 2005, các nhà lãnh đạo của Hamas đã nỗ lực thúc đẩy quá trình gia nhập chính trường Palestine. Nhờ đó, Hamas trở thành nhóm Hồi giáo đầu tiên trong khu vực Arab giành quyền tham gia tiến trình bầu cử. Nhưng, sự trỗi dậy của Hamas đã bị Tel Aviv xem là nguy cơ với Nhà nước Do Thái và tổ chức nhiều cuộc ám sát thủ lĩnh cũng như truy quét thành viên Hamas. Sau khi Hamas giành được quyền kiểm soát tại dải Gaza vào năm 2007, Israel siết chặt các cuộc phong tỏa và tăng cường các cuộc trấn áp tại khu vực này.
Lịch sử xung đột
Trong những năm qua, Hamas đã gia tăng quyền lực ở dải Gaza, đặc biệt là từ sau khi giành chiến thắng trước Fatah trong cuộc bầu cử Quốc hội Palestine năm 2006. Các cuộc đụng độ giữa Fatah và Hamas bùng nổ tại dải Gaza vào tháng 6-2007 dẫn đến việc Hamas thành lập một chính quyền đối lập, tồn tại song song với chính phủ của Tổng thống Abbas. Từ đó đến nay, hai phe chia nhau hai khu vực: Hamas kiểm soát dải Gaza, trong khi Fatah dẫn dắt chính quyền hoạt động ở khu Bờ Tây.
Từ tháng 3-2009, Ai Cập đã đứng ra làm trung gian đàm phán hòa giải giữa hai phe phái. Ngày 4-5-2011, đại diện Fatah và Hamas tiến đến ký thỏa thuận hòa giải dân tộc tại Thủ đô Cairo của Ai Cập. Đây được coi là thành công ngoại giao đầu tiên của Ai Cập kể từ khi nước này đảm nhận vai trò trung gian hòa giải cho tiến trình hòa bình Trung Đông. Mặc dù từng được đánh giá là “mở ra trang mới trong quan hệ giữa hai phe phái thù địch”, song sau đó nỗ lực hòa giải này thất bại do còn tồn tại nhiều rào cản.
Tháng 4-2014, Hamas và Fatah tiếp tục ký thỏa thuận hòa giải. Theo đó, hai bên nhất trí duy trì những thỏa thuận trước đây và tiến đến thành lập một chính phủ đoàn kết lâm thời, dự định tổ chức tổng tuyển cử trên toàn lãnh thổ Palestine. Ít lâu sau khi Chính phủ đoàn kết dân tộc Palestine ra mắt vào đầu tháng 6-2014, căng thẳng phát sinh liên quan vấn đề tài chính gây ra khủng hoảng mới trong quan hệ giữa Hamas và Fatah. Tháng 6-2015, Fatah đã đơn phương hủy bỏ thỏa thuận đạt được năm 2014 vì cho rằng thỏa thuận kém hiệu quả, cáo buộc Hamas không cho phép chính phủ đoàn kết hoạt động ở dải Gaza.
Dù các nỗ lực hòa giải giữa hai phong trào không êm thấm, nhưng cả Tổng thống Mahmoud Abbas và các thủ lĩnh Hamas đều khẳng định quyết tâm tiếp tục giải quyết bất đồng. Tháng 1-2016, được sự hậu thuẫn của Nga, hai phong trào chính trị hàng đầu ở Palestine tiến hành hàng loạt cuộc tiếp xúc sâu rộng, mở đường cho các cuộc hòa đàm được nối lại một năm sau đó. Tháng 9 vừa qua, Hamas đã chấp nhận những yêu cầu chủ yếu do Fatah đưa ra, tiến tới việc ký kết thỏa thuận hòa giải tại Cairo ngày 12-10.
Quyết tâm giải quyết bất đồng
Tổng thống Mahmoud Abbas đã hoan nghênh thỏa thuận hòa giải vừa qua, xem đây là “thỏa thuận cuối cùng chấm dứt sự chia rẽ” tại Palestine. Mặc dù vậy, nhiều vấn đề vẫn cần được giải quyết. Đối với những người ủng hộ trong khu vực Arab, Hamas được coi là một phong trào kháng chiến hợp pháp. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của phương Tây, phong trào chính trị Hamas và các lực lượng vũ trang ủng hộ nhóm này bị Mỹ, Israel, Liên hiệp châu Âu (EU), Anh,... liệt vào danh sách các tổ chức khủng bố. Đến nay, trong cương lĩnh hoạt động, Hamas vẫn không công nhận sự tồn tại của Israel.
Tiêu chí hoạt động của Hamas cũng là khúc mắc chính giữa các bên tham gia tiến trình hòa đàm Trung Đông. Tel Aviv từ chối thẳng thừng đàm phán với Chính phủ Palestine nếu có sự hiện diện của đại diện Hamas, dẫn đến sự đổ vỡ thỏa thuận hòa đàm do nhóm “bộ tứ” về tiến trình hòa bình Trung Đông, gồm LHQ, Nga, Mỹ và EU nỗ lực thúc đẩy năm 2014.
Các quan chức Israel và Mỹ cũng nhiều lần chỉ trích động thái hòa giải với Hamas của chính quyền Palestine do Fatah lãnh đạo. Tel Aviv cho rằng, thỏa thuận hòa giải giữa hai phong trào ở Palestine gây tổn hại các nỗ lực hòa bình vì Hamas không chịu từ bỏ quan điểm thù địch. Trong khi đó, Mỹ vẫn nhận định Hamas không sẵn sàng tuân thủ các nguyên tắc cơ bản mà Washington mong đợi để tham gia tiến trình hòa bình.
Trước sự phản đối trên, Tổng thống Mahmoud Abbas khẳng định thỏa thuận mà ông đã đạt được với Hamas không gây mâu thuẫn với các cuộc hòa đàm mà ông đang theo đuổi với Israel. Ông nhấn mạnh, một nhà nước độc lập cùng tồn tại hòa bình bên cạnh Israel vẫn là mục tiêu mà Palestine hướng tới. Cùng với đó, các nhà lãnh đạo Hamas đã thể hiện quan điểm ôn hòa hơn kể từ khi mối quan hệ với Fatah dần được cải thiện. Vào tháng 5 vừa qua, lần đầu kể từ khi thành lập, nhóm này công bố một văn kiện, trong đó cho biết sẵn sàng chấp nhận một nhà nước Palestine tạm thời theo ranh giới được công nhận trước năm 1967, và không lặp lại những động thái chống Nhà nước Do Thái.
