Việt Nam hiện đang áp dụng hệ thống thuế theo giá trị hàng hóa thống nhất là 75% đối với các sản phẩm thuốc lá. Vào cuối năm 2017 và đầu năm 2018, Bộ Tài chính đã đề xuất cải cách thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) đối với thuốc lá bằng cách áp dụng một hệ thống kết hợp bao gồm thuế theo giá trị và thuế cụ thể để thay thế hệ thống thuế theo giá trị hiện hành.
Phương án 1 là áp dụng thuế TTĐB theo phương pháp kết hợp (cả thuế suất theo giá trị gia tăng và thuế suất cụ thể) bằng cách cộng thuế suất cụ thể 1.000 đồng/bao 20 điếu và 1.500 đồng/điếu xì gà.
Phương án 2 là tăng thuế suất theo lộ trình, từ năm 2020, thuế suất tăng từ 75% lên 80%. Từ năm 2021, thuế suất sẽ tăng lên 85%.
Bộ Tài chính cho biết, phương pháp kết hợp giữa thuế theo giá trị và thuế đặc thù đã được nhiều nước phát triển (khoảng 48 nước) áp dụng. Vì vậy, Bộ Tài chính đề xuất phương án 1. Tuy nhiên, việc sửa đổi Luật Thuế đã bị lùi lại từ năm 2017 với lý do cần nghiên cứu thêm với sự tham gia của các bên liên quan. Bộ Tài chính dự kiến sẽ sớm tiến hành nghiên cứu và cải cách thuế tiêu thụ đặc biệt.
Bên cạnh mục tiêu cải cách thuế nhằm tăng thu ngân sách nhà nước từ thuế một cách bền vững, mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng thông qua giảm lượng thuốc lá tiêu thụ và giảm tỷ lệ người hút thuốc lá càng được coi trọng. Hệ thống thuế mới ngoài việc đáp ứng mục tiêu tăng thu ngân sách và sức khỏe cộng đồng còn cần tránh gây ra những thay đổi đột ngột cho thị trường để cân bằng giữa mục tiêu giảm số lượng tiêu thụ với kiểm soát thuốc lá lậu và thuốc lá giả, cân bằng với những tác động xã hội tiêu cực tiềm ẩn như nguy cơ thất nghiệp đột ngột cho công nhân và nông dân ngành thuốc lá, đồng thời chuyển dần các dòng sản phẩm từ phân khúc thấp sang phân khúc trung và cao cấp.
Tuy nhiên, cơ cấu thuế tiêu thụ đặc biệt áp dụng theo giá bán hiện tại cần phải được cải thiện hơn nữa để đáp ứng các mục tiêu vì cơ cấu đó chưa đủ hiệu quả để kiểm soát tiêu thụ thuốc lá trong dài hạn.
Dữ liệu từ các cuộc điều tra gần đây cho thấy, hơn một phần năm số người Việt Nam từ 15 tuổi trở lên hút thuốc, trong đó nam giới chiếm số đông. Mức tiêu thụ thuốc lá giảm sau lần tăng thuế gần đây nhất vào năm 2019. Tỷ lệ tiêu thụ tiếp tục ở mức thấp trong năm 2020 trước khi có dấu hiệu tăng nhẹ vào đầu năm 2021. Dữ liệu cũng cho thấy tiêu thụ thuốc lá phục hồi trong quý I/2021 sau ảnh hưởng của dịch Covid-19. Mặc dù sự phục hồi của thị trường có thể giải thích phần nào lý do tại sao tiêu thụ thuốc lá tăng trong năm 2021, nhưng chính sách thuế hiện tại có thể chưa đủ hiệu quả để kiểm soát tiêu thụ thuốc lá trong dài hạn.
Trong Chiến lược quốc gia phòng, chống tác hại của thuốc lá, Chính phủ đã đề ra một số giải pháp và đặt mục tiêu giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá của nam giới xuống 39% vào năm 2020, xuống 37% trong giai đoạn 2022-2025; và 32,5% vào năm 2030. Tuy nhiên, kết quả thống kê cho thấy, tỷ lệ nam giới hút thuốc sẽ duy trì ở mức 42,3% vào năm 2020, chỉ giảm nhẹ so mức 46,7% của năm 2017 và 47,4% của năm 2010.
Do đó, chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá hiện hành không phải là yếu tố chính ảnh hưởng đến tiêu thụ thuốc lá ở Việt Nam và không hỗ trợ kiểm soát bền vững việc giảm tiêu thụ thuốc lá. Tỷ lệ hút thuốc hiện tại ở nam giới Việt Nam vẫn ở mức cao và vượt quá tỷ lệ mục tiêu của Chính phủ (tỷ lệ hút thuốc thực tế là 42,3% vào năm 2020 so tỷ lệ mục tiêu là 39% vào năm 2020). Như vậy, việc tiêu thụ thuốc lá cần phải được kiểm soát chặt chẽ hơn nữa và lộ trình tăng thuế TTĐB vẫn chưa đạt được mục tiêu đã đề ra.
Theo Chỉ số thuốc lá bất hợp pháp châu Á (2017), hơn 24,3 tỷ điếu thuốc lá bất hợp pháp được tiêu thụ tại Việt Nam do giá cả cạnh tranh và khả năng tiếp cận dễ dàng. Năm 2017, ước tính 23,4% tổng lượng tiêu thụ thuốc lá ở Việt Nam là bất hợp pháp. Điều này dẫn đến tổng số thuế thất thu ước tính khoảng 5,3 nghìn tỷ đồng (tức 235 triệu USD).
Dựa trên thống kê của Neilson cho giai đoạn 2019-2021, các công ty lớn trong ngành như Vinataba, các nhà sản xuất thuốc lá khác trong Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam và các công ty thuốc lá đa quốc gia khác đã mất khoảng 15-20% thị phần vào thị trường thuốc lá lậu. Ngoài sự mất mát này, thị phần của thuốc lá hợp pháp, đặc biệt là ở phân khúc cao cấp tiếp tục giảm, trong khi thị phần của thuốc lá bất hợp pháp tăng mạnh.
Từ những yếu tố nêu trên, có thể thấy cơ cấu thuế thuốc lá hiện nay chưa khuyến khích các nhà sản xuất trong nước nâng cao chất lượng thuốc lá của họ (do thuốc lá bị đánh thuế dựa trên chi phí nên các nhà sản xuất sẽ có xu hướng giữ giá ở mức thấp). Do đó, khi giá bán lẻ tăng đột biến, xóa bỏ sự khác biệt giữa thuốc lá hợp pháp và thuốc lá lậu, phần lớn người tiêu dùng sẽ có xu hướng chuyển sang thuốc lá lậu hoặc sản phẩm rẻ hơn.
Việc tăng thuế tiêu thụ đặc biệt với chính sách thuế hiện hành sẽ không thể tương ứng với tốc độ tăng thu nhập và tốc độ lạm phát, dẫn đến tình trạng buôn bán thuốc lá lậu tiếp tục gia tăng. Ngoài ra, việc tăng thuế đột ngột sẽ dẫn đến xu hướng giảm tiêu dùng, tạo điều kiện cho việc tiêu thụ thuốc lá lậu và rất có thể sẽ làm thất thu ngân sách.
Xu hướng cố hữu của người tiêu dùng (đặc biệt là chuộng thuốc lá ngoại) sẽ gây thêm khó khăn cho Việt Nam. Bên cạnh đó, buôn bán thuốc lá bất hợp pháp đã được bình thường hóa, dẫn đến khả năng tiếp cận thị trường rộng rãi. Vì vậy, để đấu tranh hiệu quả với nạn buôn lậu cần huy động nhiều nguồn lực hơn nữa để thắt chặt kiểm soát biên giới, quản lý thị trường.
Phân tích cũng cho thấy vấn đề thuốc lá lậu tiếp tục để lại tác động tiêu cực trong xã hội, đặc biệt ảnh hưởng đến hiệu quả của các biện pháp về giá và thuế do Chính phủ khởi xướng nhằm hạn chế tiêu dùng thuốc lá. Cụ thể hơn, với cơ cấu thuế hiện tại, việc tăng thuế suất có thể làm tăng lượng thuốc lá lậu, bất chấp một số biện pháp kiểm soát thuốc lá lậu được Chính phủ thực hiện.
Cuối cùng, cần áp dụng một lộ trình áp thuế TTĐB một cách khéo léo và hiệu quả. Theo Tổ chức Y tế thế giới, việc thiết kế chính sách thuế thuốc lá nên ưu tiên tính đơn giản và cơ cấu thuế cụ thể một bậc là cơ cấu thuế tốt nhất vì có thể dễ dàng điều chỉnh thường xuyên theo lạm phát và tăng trưởng thu nhập. Việc đơn giản hóa cơ cấu thuế TTĐB đối với thuốc lá sẽ tạo thuận lợi cho công tác quản lý thuế, giảm cơ hội tránh và trốn thuế, tăng nguồn thu và có tác động lớn hơn đến việc giảm sử dụng thuốc lá.
