Siết trách nhiệm với nợ bảo hiểm

Vụ án dân sự công ích đầu tiên tại Hà Nội

Ngày 7/9/2026, TAND khu vực 12 (Hà Nội) mở phiên tòa xét xử vụ án dân sự công ích về việc “Yêu cầu thực hiện nghĩa vụ nộp tiền bảo hiểm”. Nguyên đơn là Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND) khu vực 12 (Hà Nội), bị đơn là Công ty TNHH Hệ thống cơ điện MD, có trụ sở tại thôn Lương Đình, xã Ứng Thiên, Thành phố Hà Nội.

Doanh nghiệp kê khai đóng bảo hiểm cho 5 lao động nhưng để xảy ra tình trạng chậm đóng BHXH kéo dài. Theo hồ sơ vụ việc, đến tháng 3/2026, số tiền chậm đóng lên tới hơn 243,8 triệu đồng. Sau quá trình làm việc, đôn đốc, doanh nghiệp đã nộp 54,5 triệu đồng vào tháng 5 và hơn 81,4 triệu đồng vào tháng 6/2026. Tuy nhiên, khoản nợ chưa được giải quyết dứt điểm.

Ngày 3/7, VKSND khu vực 12 ban hành quyết định yêu cầu doanh nghiệp chấm dứt hành vi vi phạm, khắc phục hậu quả. Doanh nghiệp đưa ra lý do kinh doanh thua lỗ nhưng vẫn không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ. Sau đó, VKSND kiến nghị Công đoàn xã Vân Đình khởi kiện; Công đoàn và BHXH cơ sở Ứng Hòa tiếp tục đề nghị Viện Kiểm sát thực hiện quyền khởi kiện. Ngày 7/8, Viện trưởng VKSND khu vực 12 ban hành quyết định khởi kiện vụ án dân sự công ích. Tòa án thụ lý vụ án ngày 17/8 và đưa ra xét xử ngày 7/9.

Theo số liệu cập nhật đến ngày 31/8/2026, tổng số tiền doanh nghiệp phải thực hiện nghĩa vụ là 158.552.221 đồng. Trong đó, tiền BHXH là 120.650.702 đồng; bảo hiểm y tế 3.849.763 đồng; bảo hiểm thất nghiệp 1.707.658 đồng; bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp 426.914 đồng và tiền lãi chậm đóng 31.937.519 đồng. Hội đồng xét xử chấp nhận toàn bộ yêu cầu khởi kiện, buộc doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ nộp số tiền trên và tiếp tục chịu tiền lãi chậm đóng cho đến khi hoàn thành nghĩa vụ.

Đây là vụ án dân sự công ích đầu tiên tại Hà Nội về yêu cầu doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ đóng bảo hiểm được VKSND khởi kiện theo Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội. Nghị quyết được ban hành ngày 27/6/2025, thí điểm việc VKSND khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công.

Trước khi vụ án được đưa ra xét xử, cơ quan BHXH và VKSND khu vực 12 đã nhiều lần làm việc, đôn đốc, yêu cầu doanh nghiệp khắc phục. Doanh nghiệp đã thực hiện một phần nghĩa vụ nhưng chưa thanh toán đầy đủ khoản nợ. Khi việc khắc phục không được thực hiện dứt điểm, vụ việc được chuyển sang giai đoạn tố tụng.

Cách xử lý này đang được triển khai tại nhiều địa bàn của Hà Nội. Thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15, BHXH và VKSND thành phố phối hợp rà soát, phân loại các doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng BHXH, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp kéo dài từ 3 tháng trở lên; xác minh nguyên nhân, đối thoại và đôn đốc doanh nghiệp khắc phục trước khi xem xét các biện pháp tố tụng.

Thêm chế tài để ngăn chậm đóng kéo dài

Nợ BHXH trước hết tác động trực tiếp đến quyền lợi của người lao động. Khi doanh nghiệp chậm đóng kéo dài, việc xác nhận quá trình tham gia và giải quyết các chế độ BHXH, bảo hiểm thất nghiệp của người lao động có thể bị ảnh hưởng. Trên thực tế, có những doanh nghiệp ngừng hoạt động, bỏ trốn hoặc giải thể nhưng chưa hoàn thành nghĩa vụ, khiến người lao động gặp khó khăn khi chốt sổ, gộp thời gian đóng hoặc giải quyết chế độ.

Một trường hợp được BHXH Hà Nội giải đáp trong năm 2026 cho thấy, người lao động không thể hoàn tất việc gộp quá trình đóng tại hai doanh nghiệp do công ty cũ đã dừng hoạt động và còn nợ bảo hiểm. Tình trạng này cho thấy, khoản nợ của doanh nghiệp có thể kéo dài, ảnh hưởng đến người lao động ngay cả sau khi quan hệ lao động đã chấm dứt.

Tại Hà Nội, tình trạng chậm đóng vẫn là vấn đề đáng lưu ý. Năm 2025, có 63.471 đơn vị chậm đóng BHXH bắt buộc, với tổng số tiền khoảng 4.067 tỷ đồng. Trong đó, số tiền chậm đóng phải tính lãi là 1.181 tỷ đồng. Đến ngày 31/12/2025, BHXH thành phố còn theo dõi 17.158 đơn vị có chủ bỏ trốn, mất tích, giải thể, phá sản hoặc dừng hoạt động sản xuất, kinh doanh, với số tiền chậm đóng 1.981 tỷ đồng.

Đây cũng là nhóm có khoản nợ khó thu hồi. Khi doanh nghiệp còn hoạt động, cơ quan chức năng còn có điều kiện làm việc, đôn đốc và yêu cầu khắc phục. Nhưng khi doanh nghiệp đã ngừng hoạt động, không còn người đại diện hoặc mất khả năng thanh toán, việc thu hồi số tiền còn thiếu trở nên phức tạp hơn.

Luật BHXH năm 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, đã quy định cụ thể hơn về hành vi chậm đóng, trốn đóng và các biện pháp xử lý.

Theo luật, chậm đóng BHXH bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp là hành vi chưa đóng hoặc đóng chưa đầy đủ số tiền phải đóng sau thời hạn quy định; đồng thời bao gồm trường hợp không đăng ký hoặc đăng ký không đầy đủ số người phải tham gia trong thời hạn 60 ngày kể từ khi hết thời hạn đăng ký. Luật cũng quy định rõ các trường hợp bị xác định là trốn đóng, trong đó có việc không đóng hoặc đóng không đầy đủ số tiền đã đăng ký sau 60 ngày kể từ thời hạn đóng và đã được cơ quan có thẩm quyền đôn đốc.

Đối với hành vi chậm đóng, người sử dụng lao động phải đóng đủ số tiền còn thiếu và nộp thêm khoản tiền bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền BHXH, bảo hiểm thất nghiệp chậm đóng và số ngày chậm đóng. Ngoài ra, người sử dụng lao động có thể bị xử phạt vi phạm hành chính và không được xem xét trao tặng danh hiệu thi đua, hình thức khen thưởng theo quy định.

Đối với hành vi trốn đóng, người sử dụng lao động cũng phải đóng đủ số tiền trốn đóng và nộp khoản tiền bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền trốn đóng và số ngày trốn đóng.

Luật đồng thời tăng trách nhiệm của cơ quan BHXH. Khi phát hiện hành vi chậm đóng, trốn đóng, cơ quan BHXH phải đôn đốc bằng văn bản; công khai trên cổng thông tin điện tử của cơ quan về việc người sử dụng lao động chậm đóng, trốn đóng BHXH bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp; đồng thời gửi thông tin đến cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan thanh tra có liên quan để xem xét, xử lý theo thẩm quyền.

Nghị định số 158/2025/NĐ-CP ngày 25/6/2025 của Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật BHXH về BHXH bắt buộc, trong đó có quy định về truy thu, truy đóng.

Hành lang pháp lý được bổ sung, chế tài rõ hơn, nhưng việc thu hồi nợ trên thực tế vẫn không đơn giản. Theo ông Nguyễn Đức Hòa, Phó Giám đốc BHXH Việt Nam, một mặt, có những doanh nghiệp thật sự gặp khó khăn về sản xuất, kinh doanh, thiếu dòng tiền. Mặt khác, cũng có trường hợp doanh nghiệp kéo dài việc đóng bảo hiểm, để khoản nợ tăng dần qua nhiều năm. Vì vậy, việc phân loại nguyên nhân, xác định khả năng khắc phục và áp dụng biện pháp phù hợp có ý nghĩa quan trọng. Với doanh nghiệp đã ngừng hoạt động, bỏ trốn, giải thể, phá sản hoặc không còn người đại diện, việc thu hồi nợ còn đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan BHXH với cơ quan thuế, cơ quan đăng ký kinh doanh, tòa án và các cơ quan liên quan.

Ông Ngọ Duy Hiểu, Phó Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam cũng cho biết, một khó khăn khác là người lao động có thể e ngại khi trực tiếp yêu cầu doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ, nhất là trong thời gian quan hệ lao động còn tồn tại.

Trong những trường hợp này, cơ chế khởi kiện dân sự công ích theo Nghị quyết số 205/2025/QH15 mở thêm một phương thức bảo vệ quyền lợi người lao động và lợi ích công theo điều kiện luật định.

Thực tế từ Hà Nội cho thấy, xử lý nợ bảo hiểm cần bắt đầu từ khi khoản nợ mới phát sinh, thay vì chờ đến lúc doanh nghiệp ngừng hoạt động hoặc mất khả năng thanh toán. Đôn đốc, đối thoại và phân loại doanh nghiệp cần được thực hiện sớm; với những trường hợp không khắc phục, các biện pháp xử lý mạnh hơn cần được áp dụng kịp thời.

Vụ án tại TAND khu vực 12 (Hà Nội) là thí dụ cụ thể. Từ khoản nợ bảo hiểm của một doanh nghiệp, cơ quan BHXH tiến hành rà soát, đôn đốc; VKSND tiếp tục yêu cầu khắc phục; khi nghĩa vụ vẫn chưa được thực hiện đầy đủ, vụ việc được đưa ra Tòa án. Tại phiên tòa, doanh nghiệp bị buộc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ cùng tiền lãi chậm đóng.

Đây cũng là thông điệp quan trọng đối với doanh nghiệp: Đóng BHXH không phải là nghĩa vụ có thể trì hoãn vô thời hạn. Mỗi tháng chậm đóng không chỉ làm tăng khoản phải trả mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người lao động và dẫn tới các biện pháp xử lý ngày càng nghiêm khắc.