Việc nhận lỗi và nhanh chóng xử lý cho thấy sự minh bạch. Tuy nhiên, sau rất nhiều sai phạm do dàn dựng tác phẩm ở các cuộc thi nhiếp ảnh trong nước những năm qua, việc các tay máy vẫn chưa thật sự nhận thức được những giá trị cốt lõi của nghệ thuật nhiếp ảnh là thực trạng đáng buồn.
Đẹp nhưng thiếu trung thực
Bức ảnh “Vũ điệu cảnh báo” của nhiếp ảnh gia Trần Anh Tuấn từng gây ấn tượng mạnh với Ban giám khảo cuộc thi và vượt qua gần 40 tác phẩm khác để giành giải nhất thể loại Bò sát - Lưỡng cư. Tác phẩm ghi lại hình ảnh rắn lục đuôi đỏ quý hiếm uốn lượn trên cành cây với sự tương phản mầu sắc ấn tượng.
Tuy nhiên, theo thể lệ, cuộc thi không chấp nhận tác phẩm dàn dựng hoặc gây tổn hại tới đời sống tự nhiên. Sau khi công bố giải, tác phẩm vấp phải nhiều ý kiến trong cộng đồng nhiếp ảnh, đặt nghi vấn về yếu tố sắp đặt. Ban giám khảo cho biết, ngay trong quá trình chấm chọn, họ đã yêu cầu tác giả làm rõ và nhận được cam kết ảnh chụp trong tự nhiên. Song trước phản ứng của giới chuyên môn, sau cuộc thi, Trần Anh Tuấn thừa nhận có dàn dựng, di dời rắn khỏi vị trí tự nhiên và sắp đặt ánh sáng, phông nền theo ý muốn cá nhân - vi phạm điều lệ cuộc thi. “Tôi xin nhận hoàn toàn trách nhiệm vì không cung cấp thông tin chính xác ngay từ đầu, ảnh hưởng đến uy tín của Ban tổ chức và cộng đồng nhiếp ảnh hoang dã”, tác giả viết trong thư xin lỗi.
Ban tổ chức đã thu hồi giải thưởng, giấy chứng nhận, gỡ bỏ toàn bộ ảnh vi phạm khỏi triển lãm và ấn phẩm truyền thông. Đại diện Câu lạc bộ Nhiếp ảnh Thiên nhiên hoang dã Việt Nam (VWPC) gửi lời xin lỗi tới công chúng, khẳng định: “Chúng tôi trân trọng tinh thần phản biện của cộng đồng, đồng thời sẽ siết chặt quy trình nhằm bảo đảm phúc lợi động vật và tính liêm chính của cuộc thi”. Cụ thể, từ mùa giải tới, tác giả dự thi bắt buộc nộp file RAW, dữ liệu EXIF, chuỗi ảnh liền kề và bản cam kết đạo đức nghề nghiệp, cùng việc thành lập tiểu ban giám sát độc lập để xử lý phản ánh, bảo đảm tính minh bạch trong chấm chọn.
Bài học không mới nhưng luôn cần thiết
Theo nhiếp ảnh gia Võ Quốc Thuần, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ: “Cuộc thi ảnh không chỉ là nơi so tài nghệ thuật mà còn là thước đo nhân cách. Dù Ban tổ chức và Ban giám khảo chịu trách nhiệm về tiêu chí đánh giá và bảo đảm công bằng, khi người dự thi cố tình gian dối hoặc lách luật, giá trị cuộc thi vẫn sẽ bị bóp méo, dù quy trình có chặt chẽ đến đâu”.
Trên thế giới, nhiếp ảnh thiên nhiên hoang dã (wildlife) đã phát triển hơn một thế kỷ cùng hệ thống quy tắc đạo đức nghiêm ngặt do các tổ chức như National Geographic hay Wildlife Photographer of the Year duy trì. Các nguyên tắc cơ bản gồm: Không gây tổn hại, không dàn dựng bối cảnh, không dùng mồi nhử, không tiết lộ vị trí chụp các loài quý hiếm. Người chụp được yêu cầu tôn trọng quyền sinh tồn của sinh vật và bảo đảm tính tự nhiên tuyệt đối trong từng khung hình. Tại Việt Nam, thể loại nhiếp ảnh hoang dã đang dần hình thành cộng đồng người chơi chuyên và bán chuyên có ý thức bảo tồn cao. Tuy vậy, một số trường hợp sắp đặt quá mức hoặc vi phạm phúc lợi động vật xảy ra, đòi hỏi bộ quy chuẩn đạo đức nghề nghiệp thống nhất cho lĩnh vực này. Theo ý kiến một số chuyên gia và cả công chúng, cần thiết phải có cả các hình thức xử phạt nghiêm khắc, chẳng hạn như cấm thi, xét lại tư cách hội viên...
Sự cố “Vũ điệu cảnh báo” tiếp tục là lời nhắc nhở mạnh mẽ rằng: Nhiếp ảnh, dù là nghệ thuật hay tư liệu, đều đòi hỏi trung thực với khoảnh khắc. Một bức ảnh có thể đẹp vì ánh sáng, bố cục, kỹ thuật, nhưng chỉ thật sự có giá trị khi giữ nguyên sự thật của tự nhiên. Trong bối cảnh công nghệ xử lý ảnh phát triển mạnh, ranh giới giữa thật và giả ngày càng mong manh, trung thực và đạo đức vẫn là “la bàn” giúp người nghệ sĩ không lạc hướng, như nhiều nhiếp ảnh gia tâm niệm: “Thiên nhiên không cần tô vẽ - chỉ cần được tôn trọng”.
