Luôn có cảm xúc sâu nặng với tiếng Việt
- Trong chuyên mục Trò chuyện cuối tuần, số báo Nhân Dân cuối tuần phát hành dịp đầu tháng 8/2026, Tiến sĩ Nguyễn Giáng Hương, phụ trách Tủ sách ngôn ngữ và văn học Đông Nam Á của Thư viện Quốc gia Pháp (BnF), đã chia sẻ với bạn đọc của chúng tôi câu chuyện phía sau việc học lại tiếng Việt của bà từ một sự hối thúc của tình cảm gia đình. Hiện tại, vốn tiếng Việt của bà thế nào?
- Cảm ơn bạn đã nhắc lại kỷ niệm với bài báo. Thật vui vì xem như, chúng ta đã biết nhau từ trước khi gặp mặt.
Trong chuyến về Việt Nam lần này, tôi tham gia chương trình giới thiệu bản dịch sách tiếng Việt của tác phẩm Le Pays de Nulle part do Viện Pháp tại Việt Nam và Nhà xuất bản Kim Đồng phối hợp tổ chức. Tôi nhớ, năm 2018, khi cầm trên tay bản tiếng Việt của Le Silence de Mon Père, tôi có chút hoang mang và mắc cỡ vì không hiểu được tiếng Việt. Nhưng lần này khác hẳn, tôi đã có thể đọc được hết bản dịch tiếng Việt; tôi cảm nhận được sự xúc động len lỏi trong tim. Từ một người từng quên tiếng mẹ đẻ, bị “mắc kẹt” với tiếng Việt, đến nay, tôi đọc được bản dịch tiếng Việt tác phẩm của mình. Tôi vô cùng hạnh phúc.
- Đây là lần thứ hai bà về Việt Nam trong một chương trình giới thiệu sách và bản dịch tiếng Việt tác phẩm của mình. Nhưng có lẽ, bà và gia đình đã có nhiều chuyến về thăm quê hương khác nữa, cũng là dịp để bà sống cùng tiếng Việt nhiều hơn?
- Hai năm trước, đại gia đình chừng 20 người của chúng tôi ở Pháp cùng về thăm quê hương. Mới đầu năm nay, chúng tôi đưa ba má về thăm quê hương suốt một tháng. Lần ấy, một người bác họ bên gia đình của ba tôi, sau khi biết tôi xem phim Mưa đỏ ở Pháp, đã kể cho tôi nghe về thời gian ông trực tiếp chiến đấu ở chiến trường Quảng Trị. Ông cũng là người trong đoàn quân tiến về giải phóng Sài Gòn năm 1975.
Những trải nghiệm trực tiếp của người bác họ được chia sẻ lại rất quý giá đối với tôi, nhưng tôi chỉ có được nó nếu như tôi nói được tiếng Việt; cũng như tôi có thể biết và hiểu được nhiều câu chuyện về lịch sử của gia đình tôi chỉ khi tôi nói được tiếng Việt với mọi người. Chúng tôi hiểu về nhau nhiều hơn và cảm thấy tình thân gia đình rõ ràng, sâu sắc hơn nhờ những lúc trò chuyện cởi mở như vậy.
- Bà trở lại học tiếng Việt khi đã là một người trưởng thành với rất nhiều mối bận tâm công việc thường ngày. Đặt sang một bên nguồn động lực từ tình cảm gia đình, bà nhận thấy khó khăn lớn nhất mà mình đã vượt qua để có thể từng bước học lại tiếng mẹ đẻ là gì?
- Tôi phải vượt qua được sự xấu hổ vì không thể nói tiếng Việt, nó tựa như cảm giác về một “sự phản bội”, từ này nghe thật nặng nề, phải không? Nhưng tôi đã trải qua cảm giác ấy khi 20 tuổi, lần đầu trở về Việt Nam, tôi đã không thể nói tiếng Việt, tiếng của ba má, của gia đình, thứ tiếng mà tôi có cảm xúc rất sâu nặng.
Câu chuyện giữa chúng ta làm tôi nhớ bà ngoại, nhớ vẻ buồn buồn của bà khi thấy tôi không thể nói tiếng Việt với bà, mà bà không biết tiếng Pháp. Lúc đó, tôi chừng 9, 10 tuổi. Bà đã bắt tôi ngồi đọc kinh Phật cùng bà, sửa cho tôi các dấu huyền, dấu sắc trong phát âm, dù bà biết tôi còn quá nhỏ để hiểu những lời tôi đang cố đọc. Sau này, tôi nghĩ, bà làm vậy vì có lẽ, đó là cách duy nhất để bà nói chuyện cùng tôi…
Đi học và lớn lên trong môi trường mà một mình tôi khác màu da, màu tóc với các bạn chung quanh, tôi cần phải rất giỏi tiếng Pháp để hòa nhập. Có lẽ, ba má của tôi thấu hiểu điều này hơn ai hết nên dần dần, ba má cũng không ép tôi nói tiếng Việt. Khi nói chuyện với họ, tôi vẫn hiểu tiếng Việt nhưng như phản xạ ngôn ngữ, tôi thường trả lời họ bằng tiếng Pháp. Qua thời gian, tôi mất dần phản xạ và khả năng nói tiếng Việt. Có những thời điểm, vì lời hứa nói tiếng Việt với ba má mà tôi phải im lặng với ông bà tới ba ngày liền, tôi không thể nào nói ra lời được dù tôi đã rất cố gắng. Đến nỗi, tôi như bị ám ảnh, có những từ ngữ cứ luẩn quẩn trong đầu tôi. Để rồi tôi hiểu ra, tiếng Việt vẫn ở đó, trong một vùng tiềm thức của tôi và nó cần phải được đánh thức dậy. Thật kỳ diệu! Tôi cảm thấy như là anh linh của bà ngoại đã nhắc tôi, giúp tôi…
Sợi dây bền chặt kết nối với cội gốc, quê nhà
- Việc học tiếng Việt với giáo viên của cả hai miền nam và bắc hẳn là gợi cho bà những so sánh ý vị của tiếng Việt trong sự đa dạng văn hóa của quê hương chúng ta?
- Đối với tôi, khám phá tiếng Việt là khám phá một thế giới mới đầy ắp giá trị tình thân, làm thay đổi tôi hoàn toàn.
Tiếng Việt giọng miền bắc mà tôi học từ chị Giáng Hương giúp tôi nói chuyện với ba được nhiều hơn. Sau cơn tai biến hơn 20 năm trước, ông bị mất phản xạ ngôn ngữ, không nói tiếng Pháp và tiếng Việt. Nhưng có thời điểm, tiếng Việt cũng trở về với ông như sự thức dậy của tiềm thức. Tôi nhớ, có lần trong một cơn mộng du, bố lấy chìa khóa xe ô-tô và nói với mẹ: “Đi, đi về nhà!”, tức là về Việt Nam đấy. Bao năm qua, khi nói chuyện với tôi, tuy ông không hồi đáp bằng lời nhưng cảm nhận phản ứng của ông tốt hơn đã khiến tôi rất hạnh phúc.
Từ “nhà” trong tiếng Việt mang lại nhiều ý nghĩa. Nhớ về Việt Nam là nhớ nhà, là nhớ tiếng Việt vì chỉ có ở nhà Việt Nam, mình mới được nghe hoài tiếng Việt. Do đó, tiếng Việt là nhà của tôi. Tiếng Việt còn gắn liền với quá khứ tôi được trải qua cùng bà ngoại của tôi. Bà đã qua đời, nên chừng nào tôi còn giữ tiếng Việt trong lòng mình thì tức là, tôi còn giữ nguyên kỷ niệm với bà…
Tôi học tiếng Việt giọng miền nam với chị Ngọc Tú vì rất thích nghe cải lương, giống như bà ngoại, và vì tôi luôn muốn nói chuyện nhiều với má.
- Giờ đây, bên cạnh việc học tiếng Việt với giáo viên, bà dành thời gian cho tiếng Việt như thế nào?
- Tôi đã có thể đọc truyện của Nguyễn Nhật Ánh viết cho thiếu niên, vì phù hợp với trình độ tiếng Việt của tôi. Tôi rất mê xem các chương trình như Rap Việt (chương trình tìm kiếm tài năng dòng nhạc rap, do Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh sản xuất-PV), Sài Gòn Tếu (hài kịch độc thoại-PV) vì tôi học được nhiều cách sử dụng tiếng Việt hiện đại.
Tiếng Việt của ba má tôi là tiếng Việt của những năm tháng tuổi trẻ của họ, ông bà du học Pháp từ những năm 1960. Tiếng Việt mà tôi đang khám phá là tiếng Việt của hôm nay, từ mới xuất hiện nhiều và nhanh, rất thú vị, như tiếng Việt của Gen Z chẳng hạn. Tôi cảm thấy tôi đang nắm một sợi dây quý giá nối từ quá khứ tới hiện tại của tiếng Việt, để cảm thấy sức sống của tiếng Việt.
- Bà đã bao giờ nghĩ đến việc viết một tác phẩm văn chương bằng tiếng Việt?
- Vốn tiếng Việt của tôi hiện giúp tôi đọc và nói chuyện; tôi chưa nghĩ tới việc viết bằng tiếng Việt. Mỗi khi nghe người mình nói tiếng Việt, tôi thấy sao hay, đẹp thế và tôi mê lắm, thật ra, tôi mong đợi tôi có khả năng nói được vậy. Tôi có một ước mơ mà tôi không nghĩ là sẽ biến nó thành hiện thực được: Ước mơ làm chủ tiếng Việt (cười).
Nhưng tôi có một mục tiêu mà tôi nghĩ là tôi làm được: Mỗi năm, tôi sẽ ở lại Việt Nam lâu hơn, từ hai đến ba tháng, để học tiếng Việt. Nếu tiếng Việt của tôi tiến bộ hơn, tôi sẽ thoải mái hơn để nói chuyện với mọi người. Đây là sợi dây bền chặt nhất kết nối tôi với cội gốc, với quê nhà.
- Chân thành cảm ơn bà về cuộc trò chuyện!
Bên cạnh công việc phóng viên của Le Nouvel Obs, tạp chí tin tức xuất bản hằng tuần của Pháp, Đoan Bùi còn viết nhiều đầu sách dành cho thiếu nhi và người lớn. Hai tác phẩm của bà từng lọt danh sách đề cử rút gọn (shortlist) cho giải thưởng sách danh giá Femina, Le Silence de Mon Père (Editions L’Iconoclaste, năm 2016) và Le Pays de Nulle part (Editions Grasset, năm 2024), được dịch và xuất bản tại Việt Nam, lần lượt là: Người cha im lặng (năm 2018) và Xứ sở vô danh (năm 2026).
