Tầm nhìn kiến tạo của Vua Lý Công Uẩn
- Thưa anh, trước tiên, anh có thể chia sẻ một cách khái lược và dễ tiếp cận góc nhìn của anh về vị vua sáng lập kinh thành Thăng Long, trong bối cảnh và câu chuyện kiến tạo không gian chính trị-văn hóa của cả khu vực Đông Nam Á?
- Việc đặt trong bối cảnh và quá trình vận động lịch sử luôn là cách để làm sáng tỏ các chiều kích cũng như sự đóng góp của mỗi nhân vật. Tôi mong muốn tái định vị vai trò của Lý Công Uẩn (974-1028) trong bối cảnh Đông Nam Á thế kỷ XI, thời điểm mà nhiều vương quốc tập quyền và các trung tâm quyền lực của khu vực dần được định hình. Thay vì chỉ xem ông như người sáng lập vương triều Lý và công lao định đô ở Thăng Long, tôi muốn nhấn mạnh tầm nhìn chiến lược của Lý Công Uẩn trong việc lựa chọn trung tâm châu thổ sông Hồng, qua đó củng cố tính chính thống, kết nối các nguồn lực, tổ chức lại dân cư, phát huy sức mạnh của các cộng đồng tôn giáo, nhất là Phật giáo, mở rộng khả năng quản trị lãnh thổ và thiết lập một tương quan đối ngoại mới với các quốc gia, vương triều lân cận, trong đó có nhà Tống.
Trong cách nhìn đó, Đại Cồ Việt cần được đặt vào cùng nhịp phát triển với các trung tâm quyền lực lớn của Đông Nam Á. Nhiều học giả trong nước thường coi thế kỷ X là “thế kỷ bản lề” của lịch sử dân tộc, giai đoạn chứng kiến sự kết thúc của thời kỳ Bắc thuộc và xác lập nền độc lập, tự chủ. Tuy nhiên, thế kỷ XI mới là thời điểm Đại Cồ Việt bắt đầu bước vào một chương trình kiến tạo nhà nước sâu rộng hơn: Dời trung tâm chính trị từ Hoa Lư ra Thăng Long, tổ chức lại không gian quyền lực ở châu thổ sông Hồng, mở rộng kiểm soát hành chính và quân sự đồng thời xác lập một hệ hình (paradigm) chính thống mới dựa trên sự kết hợp giữa Phật giáo, tín ngưỡng bản địa và sử dụng chữ Hán trong các thực hành văn hóa, chính trị, hành chính.
Với ý nghĩa đó, Lý Công Uẩn không chỉ là vị vua khai sáng triều Lý. Ông còn là một trong những nhân vật tiêu biểu của thời đại kiến tạo quốc gia ở Đông Nam Á trong thế kỷ XI.
- Khi đặt trong bối cảnh khu vực rộng lớn hơn, vai trò kiến tạo quốc gia của Vua Lý Công Uẩn nổi lên rõ nét như thế nào, thưa anh?
- Tầm nhìn chiến lược của Lý Công Uẩn có ý nghĩa lịch sử lâu dài vì nó gắn với năng lực kiến tạo quốc gia. Vai trò đầu tiên của ông là củng cố chính trị chính thống và xác lập các nền tảng tinh thần của vương quyền mới. Việc dời đô đã được trình bày như một quyết định hợp với mệnh trời, lòng người, với địa thế lý tưởng và với tiền lệ của các bậc thánh vương. Điều này được phản ánh rất sống động trong Chiếu dời đô. Nếu để chọn một văn bản hành chính nào giàu ý nghĩa biểu tượng nhất của thời kỳ quân chủ Việt Nam, tôi cho rằng đó là Chiếu dời đô.
Vai trò kiến tạo thứ hai của Lý Công Uẩn nằm ở lĩnh vực quản trị. Ông là một con người hành động. Những năm đầu triều đại, ông tập trung nắm chắc các nguồn lực vật chất của vương quốc, xây dựng kinh đô và đưa quân đến các vùng biên cương thiết yếu. Ông kêu gọi những người trốn tránh và phiêu tán trở về bản quán, đồng thời ra lệnh cho các làng xóm tu sửa đền miếu, chùa quán hoang phế…
Vai trò kiến tạo thứ ba của Lý Công Uẩn là đặt nền tảng cho một chu kỳ phát triển kinh tế-xã hội mới. Các chính sách khuyến dân hồi cư, miễn giảm thuế, tu sửa cơ sở tôn giáo, mở rộng không gian hành chính và xây dựng kinh đô đã tạo điều kiện cho con trai ông là Lý Phật Mã (tức nhà vua Lý Thái Tông, trị vì trong giai đoạn 1028-1054) và cháu nội ông là Lý Nhật Tôn (tức nhà vua Lý Thánh Tông, trị vì trong giai đoạn 1054-1072) đưa vương quốc lên một thời kỳ thịnh đạt.
Những hành động kiến tạo đó giúp đặt nền móng để Đại Cồ Việt/Đại Việt trong các thế kỷ XI-XIII cũng có thể được coi là một “nhà nước hiến chương”; đây là khái niệm được một số sử gia trên thế giới sử dụng, chỉ các vương quốc Đông Nam Á
trong thế kỷ IX-XIII có đặc trưng là được tạo thành bởi một trung tâm quyền lực lớn, dựa trên vùng nông nghiệp thâm canh, kết hợp hoạt động sản xuất thủ công và các mạng lưới thương mại đường sông, đường biển. Chính từ giai đoạn có tính nền tảng này đã góp phần xác lập một kinh đô lâu dài, một châu thổ tập trung dân cư nông nghiệp có mật độ vào hàng cao nhất trên thế giới, một hệ thống đê điều vào loại phức tạp nhất trên thế giới và trên hết, góp phần định hình bản sắc của xã hội Đại Cồ Việt/Đại Việt trong tám thế kỷ tiếp theo.
Trường hợp Lý Công Uẩn cho thấy Đại Cồ Việt không phải là một ngoại lệ biệt lập, mà là một bộ phận năng động của các chuyển động chính trị-văn hóa lớn trong khu vực Đông Nam Á và Đông Á thế kỷ XI.
Cần tâm hồn có “cấu hình” mạnh về bản sắc và giá trị nhân văn
- Nhân anh nhắc đến “bản sắc”, “không gian văn hóa” trong cuộc tìm về lịch sử Đại Việt và chân dung nhà vua Lý Công Uẩn, tôi nhớ anh cũng từng đề cập hành trình tìm về, nghiên cứu bản sắc Việt Nam trong nhiều bài viết khác. Phải chăng, phía sau của những trăn trở này còn là mong muốn gợi mở một hành trình thấu hiểu Việt Nam trong tính đa dạng và phức tạp của sự vận động lịch sử?
- Các công trình nghiên cứu về Việt Nam, được viết bởi những tên tuổi lớn trong ngành Việt Nam học, có thể xem như là sự mở đầu cho cá nhân tôi trên hành trình tri thức đi tìm bản sắc Việt Nam hơn là một sự xác quyết chân lý. Đó là tâm thế cho việc sẵn sàng đi tới những chân trời mới của tri thức, nhằm thấu hiểu “Việt Nam như một sân khấu lịch sử lớn”, nơi mà hành trình sinh tồn lâu dài của các cộng đồng trên lãnh thổ của chúng ta có thể mang lại những mẫu hình và gợi mở cách diễn giải mới về lịch sử.
Con người trong quá khứ đã lao tâm khổ tứ, đã phải trả giá bằng mồ hôi, nước mắt và máu để con người hôm nay “có một chỗ đứng dưới ánh mặt trời”. Vì thế, di sản của cha ông là bài học quý giá dẫn dắt hậu thế vào tương lai.
- Được biết, bên cạnh các nghiên cứu chuyên sâu và giảng dạy tại nhà trường, anh vẫn dành thời gian tham gia tổ chức, giảng dạy chương trình “Đường về bản sắc Việt Nam” với các khóa học ngắn cho bất kỳ ai thật sự quan tâm và mong muốn phát huy giá trị bản sắc văn hóa của dân tộc trong công việc và cuộc sống. Quan điểm cốt lõi mà anh chia sẻ với học viên về chương trình này là như thế nào?
- Công nghệ, kỹ thuật giúp con người và xã hội loài người đi nhanh hơn, đi xa hơn. Nhưng đi về đâu và mục đích của hành trình đó là gì, thì chỉ có con người mới biết câu trả lời. Đó là lý do vì sao tôi thúc đẩy các nỗ lực tìm hiểu về bản sắc và cội nguồn truyền thống Việt Nam.
Chúng ta đang ở thời khắc mà xã hội có những chuyển mình sâu sắc trên nhiều phương diện. Toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế, vai trò mới của ngoại ngữ, trí tuệ nhân tạo (AI),... giúp kinh tế tăng trưởng, xã hội tiến bộ, nhưng đồng thời cũng đặt ra những câu hỏi mới về bản sắc của mỗi cá nhân và cộng đồng người.
Tôi tin rằng, con người không chỉ cần những thế hệ chip bán dẫn mới nhất, mà còn phải sở hữu một tâm hồn có “cấu hình” mạnh về bản sắc cộng đồng cùng với các giá trị nhân văn.
- Trân trọng cảm ơn những chia sẻ của anh!
Vũ Đức Liêm nhận bằng Tiến sĩ Lịch sử Đông Nam Á tại Đại học Hamburg, CHLB Đức năm 2020. Anh giảng dạy một số bộ môn, như Lịch sử thế giới cổ đại và trung đại, Lịch sử và các nền văn minh Đông Nam Á, Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1500-1858. Công trình nghiên cứu mới nhất của anh được xuất bản trong năm nay, nhan đề Nhà nước và quyền lực chính trị ở Việt Nam đầu thế kỷ XIX (Nhà xuất bản Đại học Sư phạm, 2026).
