Nhận thức từ tuổi thơ luôn có sức sống mãnh liệt
- Thưa nhà thơ Hồng Thanh Quang, là người cầm bút thế hệ 6X, khi nhắc về mùa thu năm 1945 trong lịch sử, hình ảnh đầu tiên hiện lên trong tâm trí ông là gì?
- Tôi sinh năm 1962 ở Hà Nội. Tôi trưởng thành từ một hệ thống giáo dục mà trong đó, xác định rất rõ ý nghĩa trọng đại của cuộc Cách mạng Tháng Tám, mùa thu năm 1945 trong lịch sử hiện đại của nước nhà. Những gì đã được khắc ghi vào nhận thức từ tuổi thơ luôn có sức sống mãnh liệt.
Cho tới hôm nay, mỗi khi nghe nhắc tới sự kiện lịch sử đó, trong tâm trí tôi lập tức hiện lên hai hình ảnh: Những người dân Hà Nội giành chính quyền tại Bắc Bộ Phủ, ngày 19/8/1945 và Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình, ngày 2/9/1945. Tôi còn nhớ hai câu thơ mà Xuân Diệu đã viết trong tráng ca “Ngọn quốc kỳ”, lấy cảm hứng từ những câu thơ thời Thơ Mới của Thế Lữ: “Cái thuở ban đầu Dân Quốc ấy/ Nghìn năm chưa dễ mấy ai quên”…
- Theo ông, điều gì là quý giá nhất mà mùa thu Cách mạng năm 1945 để lại cho các thế hệ người Việt Nam hôm nay?
- Trong đời làm báo, tôi đã nhiều lần viết bài thời luận về những vấn đề có liên quan tới sự kiện Cách mạng mùa thu năm 1945. Tôi cũng đã tìm đọc nhiều lần những bài báo mà Bác Hồ đã viết trong giai đoạn “Cái thuở ban đầu Dân Quốc ấy”, đăng trên tờ Cứu quốc, tiền thân của báo Đại Đoàn kết ngày nay. Trong những bài báo đó, Bác Hồ đã nêu bật nhiều bài học lớn cho chúng ta trên con đường xây dựng và phát triển đất nước theo những mục tiêu cách mạng cao cả nhất. Bác luôn nhấn mạnh tới khối thống nhất giữa Nhân dân và chính quyền cách mạng, giữa nhân dân với Đảng Cộng sản. Tôi nghĩ, những suy tư này của Bác Hồ từ năm 1945 cho tới hôm nay vẫn nguyên vẹn ý nghĩa thời sự.
- Trong đời sống văn học nghệ thuật, nhiều tác phẩm về mùa thu Cách mạng ở các thể loại khác nhau đã trở thành một phần đời sống tinh thần của Nhân dân. Từ đây, ông có thể nhận định gì về vai trò của văn học nghệ thuật trong việc lưu giữ ký ức lịch sử dân tộc?
- Thực tế, trong giai đoạn sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đại bộ phận văn nghệ sĩ đã rất hồ hởi, tận tâm đón nhận những luồng gió mới từ cuộc sống, tích cực tham gia công cuộc xây dựng chế độ mới cũng như cuộc chiến đấu chống lại các lực lượng thù địch và xâm lăng.
Đã có không ít những tác phẩm văn học nghệ thuật thành công với chủ đề mùa thu Cách mạng, trở thành một phần báu vật tinh thần trong cuộc sống của chúng ta. Những tác phẩm có giá trị luôn giúp công chúng nhận thức một cách đầy đủ, xác thực, tích cực hơn, cả trong những khía cạnh không đơn giản và đôi khi là bi tráng của quá trình phát triển xã hội. Chúng ta càng trưởng thành về nhận thức thì càng có thể thu nhận được những bài học thiết thân từ các tác phẩm như thế. Tôi cho rằng, đó chính là giá trị to lớn của các tác phẩm văn học nghệ thuật đích thực trong việc lưu giữ ký ức lịch sử dân tộc, xa và gần.
- Dễ dàng nhận thấy trong thơ của ông, hình ảnh mùa thu xuất hiện nhiều và thường gắn với tình yêu. Vậy còn mùa thu Cách mạng, một sự kiện lớn của lịch sử dân tộc có gợi cảm hứng sáng tác của nhà thơ chăng? Với riêng ông, mùa thu và “mùa thu Cách mạng” trong thơ ca có điểm gặp gỡ nào về cảm xúc và khát vọng con người?
- Tôi vẫn bị “mang tiếng” là người viết nhiều thơ tình quá, thực tế không phải thế. Trong thơ, dù không trực tiếp đề cập tới các sự kiện chính trị xã hội nhưng tôi vẫn luôn tư duy theo góc nhìn tích cực của một công dân, một chiến sĩ và có nhiều bài thơ về nhân tình thế thái. Chủ đề mùa thu trong thơ tôi có đủ các sắc diện và trạng thái. Đối với tôi, mùa thu luôn gợi nên những cảm xúc mới mẻ và nhân văn. Có thể hiểu đó chính là tính “cách mạng” của một nhà thơ khi nói về mùa thu.
Bên cạnh đó, với tư cách nhà báo, tôi đã viết rất nhiều tác phẩm chính luận và nhiều bài báo về chủ đề lịch sử.
Nhân-Trí-Dũng, thông điệp gửi thế hệ trẻ hôm nay
- Khi quan sát giới trẻ ngày nay, ông nhận thấy họ đang cảm nhận và tiếp nhận các giá trị của lịch sử dân tộc như thế nào? Tinh thần Độc lập, Tự do và khát vọng dân tộc của mùa thu năm 1945 được thể hiện trong người trẻ hôm nay ra sao?
- Tôi nhớ lại gần 20 năm trước, có một cuộc điều tra xã hội học nhỏ quy mô 100 người trên 60 tuổi, ghi lại cảm nhận của họ về lớp trẻ hiện tại. Yêu cầu đặt ra là mỗi người trả lời thật ngắn gọn. Kết quả, hơn 90% số người được hỏi cho rằng, lớp trẻ “thực dụng”. Khi được hỏi tiếp, từ “thực dụng” ở đây được đề cập với ý nghĩa nào, đa số đều trả lời là dùng với nghĩa nguyên gốc của từ, không có sắc thái biểu cảm xấu: Tức là rất công bằng và sòng phẳng, rất thiết thực và đầy nhạy cảm đối với mối quan hệ giữa cống hiến và hưởng thụ, mua và bán, phục vụ và trả công, chi phí và hiệu quả… Nhìn từ góc độ đó, tôi cho rằng, lớp trẻ hiện nay đang cảm nhận và tiếp nhận các giá trị của lịch sử dân tộc một cách hữu lý và sâu sát thời cuộc hơn. Tâm thế đó không làm giảm bớt tinh thần Độc lập, Tự do và khát vọng dân tộc được kế thừa từ mùa thu năm 1945 trong họ.
- Nhắc về mùa thu Cách mạng là nhắc về hình ảnh biểu tượng cho bản lĩnh Việt Nam. Bản lĩnh đó tiếp tục được trui rèn qua các thời kỳ chiến tranh, rồi hòa bình, xây dựng đất nước. Khi chúng ta ngồi đây, bối cảnh lịch sử trong nước và thế giới đã đổi thay rất nhiều. Thế hệ trẻ đang chịu sự chi phối mạnh mẽ từ môi trường số, ngập trong biển thông tin và đang đối mặt với nhiều thách thức. Theo ông, điều gì là căn bản nhất có thể giúp các bạn trẻ hôm nay giữ được bản lĩnh để luôn là chính mình và có thể đóng góp vào sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước?
- Tôi nghĩ rằng, lớp trẻ hôm nay đang đứng trước những vận hội mới và cả những thách thức mới rất to lớn, đòi hỏi phải có những kiến thức và kỹ năng mới, thậm chí cả cách tư duy mới về xây dựng và phát triển con người, phát triển đất nước. Tuy nhiên, muốn hội nhập hay hòa nhập gì thì vẫn rất cần phải bảo tồn bản sắc của dân tộc mình.
- Nếu dùng ba từ để gửi gắm thông điệp cho thế hệ trẻ hôm nay trong không khí và tinh thần của “mùa thu Cách mạng”, ông sẽ chọn ba từ nào?
- Mượn lời của người xưa, từ tất cả những tiêu chí mà con người chân chính cần có, tôi chọn ba từ: Nhân-Trí-Dũng. Người trẻ hôm nay cần phải rèn luyện ba phẩm chất đó trước tiên để xứng với niềm tự hào từ Cách mạng mùa thu năm 1945 và để có thể hoàn thành được sứ mệnh xã hội của mình trong kỷ nguyên mới.
- Xin cảm ơn nhà thơ Hồng Thanh Quang về cuộc trò chuyện! ■
Mọi thành tựu sẽ không còn ý nghĩa nếu trong đó, chúng ta không khẳng định được đầy đủ vai trò của văn hóa và vị thế của con người Việt Nam, đất nước Việt Nam trên bản đồ thế giới”.
