Vì sao tăng trưởng điện thấp hơn tăng trưởng GDP năm 2025?

Trong khi đó, tốc độ tăng trưởng GDP của năm 2025 vừa mới được Cục Thống kê (Bộ Tài chính) công bố đạt 8,02%; điều này có nghĩa là hệ số đàn hồi điện/GDP - tỷ lệ giữa mức tăng trưởng về nhu cầu điện-sản lượng điện thương phẩm và mức tăng trưởng GDP, nhỏ hơn một.

Để tìm hiểu thêm về hệ số đàn hồi điện/GDP năm 2025, một số chuyên gia kinh tế nhận định như sau: đầu tiên phải nhận thấy trong năm 2025 vừa qua, dưới sự chỉ đạo quyết liệt của Đảng, Chính phủ, các công trình đầu tư công về hạ tầng (như đường cao tốc, sân bay…) được tập trung triển khai rất mạnh mẽ với tổng giá trị rất lớn, hầu hết đều từ chục nghìn đến hàng trăm nghìn tỷ đồng.

Mặc dù vậy, nhu cầu tiêu thụ điện cho việc triển khai mạnh đầu tư xây dựng hạ tầng này không phải là lớn; hoàn toàn khác bản chất với tiêu thụ điện rất lớn trong sản xuất công nghiệp; trong khi điện phục vụ cho sản xuất công nghiệp chiếm tỷ trọng khoảng trên 50% tổng sản lượng.

Vấn đề thứ hai là trong năm 2025 vừa qua, diễn biến thời tiết, thiên tai về bão lũ, mưa lớn và ngập lụt lịch sử xảy ra kéo dài liên tục ở nhiều địa phương từ miền bắc cho đến duyên hải miền trung cũng làm ảnh hưởng không nhỏ đến tiêu thụ điện ở nhiều khu vực. Đồng thời trong năm 2025 cũng ít xảy ra các đợt nắng nóng kéo dài diện rộng, điều vẫn thường là nguyên nhân chính gây tiêu thụ điện tăng cao, thậm chí cao đột biến.

Vấn đề thứ ba là thời gian qua, tình hình phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ theo chủ trương chung được người dân, khách hàng sử dụng điện tự lắp đặt đã diễn ra ở nhiều khu vực, tuy nhiên chưa có số liệu thống kê đầy đủ về công suất và sản lượng của điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu trên quy mô cả nước. Hiện nay, phía ngành Điện ước tính tổng sản lượng điện tự sản tự tiêu được người dân lắp đặt tự dùng đạt khoảng 10 tỷ kWh, chiếm khoảng gần 4% tổng sản lượng điện thương phẩm năm 2025.

Ở một góc độ khác, dựa trên số liệu thống kê trong nhiều năm gần đây thì có thể nhận thấy hệ số đàn hồi điện/GDP có xu hướng giảm dần, tức là tính hiệu quả trong sử dụng điện để tạo ra GDP vẫn duy trì được sự cải thiện theo hướng ngày càng tích cực.

Dưới đây là hình biểu thị tổng hợp hệ số đàn hồi điện/GDP của Việt Nam qua các giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2024 với chu kỳ 5 năm.

Trên biểu đồ thống kê cho thấy giai đoạn từ năm 2000-2010, hệ số đàn hồi của Việt Nam rất cao, xấp xỉ 2. Đến giai đoạn 2011-2015 đã giảm xuống 1,86, giai đoạn 2016-2020 còn 1,37. Đặc biệt giai đoạn 2021-2024 hệ số đàn hồi chỉ còn 1,09, đây cũng là giai đoạn chứng kiến những hậu quả của đại dịch Covid-19. Xu hướng rõ ràng là hệ số đàn hồi điện/GDP ngày càng giảm.

Nếu xét riêng trên các lĩnh vực tiêu thụ điện lớn nhất của nền kinh tế là sản xuất công nghiệp và sinh hoạt, tiêu dùng thì hệ số đàn hồi của cả 2 lĩnh vực này cũng có xu hướng giảm dần trong những năm qua.

Đặc biệt, hệ số đàn hồi của lĩnh vực công nghiệp có mức giảm nhanh, xuống 0,83 (dưới 1) vào giai đoạn 2021-2024. Trong lĩnh vực sinh hoạt-quản lý tiêu dùng dân cư thì hệ số cũng giảm từ 1,54 giai đoạn 2011-2015 xuống 1,24 và 1,27 giai đoạn 2016-2020 và 2021-2024 tương ứng. Riêng lĩnh vực dịch vụ-thương mại thì hệ số đàn hồi giảm nhanh giai đoạn 2016-2020 (từ 1,97 xuống 1,02), nhưng tăng trở lại 1,46 giai đoạn 2021-2024; tuy nhiên tiêu thụ điện cho lĩnh vực dịch vụ-thương mại chỉ chiếm từ 8,8-10,5% tổng nhu cầu điện.

Về vấn đề này, chuyên gia kinh tế, Tiến sĩ Nguyễn Minh Phong đánh giá: cần nhìn nhận Việt Nam và Trung Quốc có thời kỳ từng là những nước có hệ số đàn hồi điện/GDP cao nhất thế giới. Nhưng hiện nay, cả hai nước đã có nhiều nỗ lực tăng cường quản lý tốt hơn, áp dụng những công nghệ tốt hơn, chuyển đổi cơ cấu kinh tế, cơ cấu tiêu dùng để sử dụng năng lượng hiệu quả hơn.

Đây là một trong những lý do rất quan trọng để giải thích hệ số đàn hồi này trong 5 năm vừa qua của Việt Nam đang có xu hướng giảm rất mạnh, đây là điều rất tốt.

Năm 2025 vẫn tiếp tục xu hướng này, do đó hệ số này có giảm mạnh cũng là bình thường theo cơ cấu kinh tế hàng năm. Năm nay, có điều quan trọng là Việt Nam tăng trưởng chủ yếu trên bề rộng dựa trên lượng vốn đầu tư công khổng lồ; sự tăng vọt về dư nợ tín dụng ngân hàng; cộng thêm sự gia tăng đầu tư FDI và đầu tư tư nhân, tạo ra lượng vốn khổng lồ đưa vào nền kinh tế, chủ yếu trên lĩnh vực xây lắp, bất động sản, phát triển kết cấu hạ tầng là những lĩnh vực tăng trưởng GDP nhưng tiêu thụ điện rất ít. Sau khi hoàn thành, đi vào vận hành, các công trình này, nhất là những công trình liên quan sản xuất, kinh doanh mới gia tăng lượng điện tiêu thụ.

Chuyên gia kinh tế Nguyễn Minh Phong cũng phân tích thêm, năm 2025, lượng điện tiêu thụ giảm có thêm nguyên nhân khách quan là mùa hè không nóng, mùa đông không lạnh lắm; cộng với bão lũ cũng làm giảm mức tiêu thụ điện; do đó lượng điện tiêu thụ ở lĩnh vực sinh hoạt tăng trưởng thấp.

Bên cạnh đó, chúng ta đang thực hiện Quy hoạch Điện VIII, trong đó khuyến khích sử dụng điện tự sản tự tiêu, mua bán điện trực tiếp, EVN cũng chưa thống kê hết con số tiêu thụ này.

Điều đó có nghĩa, tổng mức tiêu dùng điện của toàn xã hội vẫn cao, cao hơn mức EVN công bố, nhưng con số không được tính vào con số tăng trưởng tiêu thụ điện.

Năm nay, chúng ta khuyến khích tăng trưởng dựa trên tăng trưởng xanh, sạch, trong đó có việc khuyến khích giảm tiêu hao năng lượng; thí dụ các ngành như sắt thép, xi-măng vốn đang sử dụng điện mua của EVN, trước đây tiêu thụ nhiều điện thì nay cũng phải tăng cường tiết kiệm điện, sử dụng điện hiệu quả để tiết kiệm chi phí đầu vào…, dẫn đến góp phần giảm mạnh lượng tiêu thụ điện.

Tuy nhiên, chúng ta cần tiếp tục phân tích cơ cấu tiêu thụ điện tiêu dùng và sản xuất trong thời gian tới để tìm ra và hạn chế những nhân tố chưa tích cực, tiếp tục phát huy những nhân tố tích cực.

Đề cập hệ số đàn hồi điện/GDP, chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long phân tích: năm 2025, điện thương phẩm (điện bán ra qua lưới) ước tăng 4,9%, trong khi GDP tăng trên 8%, nên nhìn “bề ngoài” sẽ thấy điện tăng chậm hơn GDP, dẫn đến hệ số đàn hồi điện/GDP nhỏ hơn 1.

Vì sao “không theo quy luật” như mọi người hay nghĩ? Ông Ngô Trí Long giải thích: động lực tăng trưởng 2025 ít “ngốn điện” hơn: tăng trưởng kéo mạnh bởi đầu tư công hạ tầng (cao tốc, sân bay…), nhưng loại hoạt động này không tiêu thụ điện lớn như sản xuất công nghiệp; trong khi điện cho công nghiệp chiếm hơn 50% tổng điện thương phẩm.

Thời tiết làm nhu cầu điện thấp hơn các năm “đỉnh nóng”: bão lũ, mưa lớn, ngập lụt kéo dài ở nhiều vùng và ít đợt nắng nóng diện rộng, kéo dài (vốn thường làm điện sinh hoạt tăng vọt).

Một phần điện “không đi qua công-tơ bán điện”: điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu tăng, ngành điện ước khoảng 10 tỷ kWh, gần 4% điện thương phẩm 2025 - phần này làm điện mua từ lưới giảm nên tăng trưởng điện thương phẩm nhìn thấy thấp hơn.

Chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long cũng đánh giá, xu hướng dài hạn cho thấy nền kinh tế dùng điện hiệu quả hơn, nên đàn hồi điện/GDP giảm dần (giai đoạn 2000- 2010, hệ số đàn hồi điện/GDP xấp xỉ 2, xuống 1,09 giai đoạn 2021-2024; riêng công nghiệp có giai đoạn xuống 0,83).

Ông giải thích: Hệ số đàn hồi điện/GDP hiểu đơn giản là chỉ số cho biết điện tăng nhanh hay chậm so với tăng trưởng kinh tế. Nếu hệ số = 1: GDP tăng 1% thì điện tăng 1% (điện đi “song hành” với kinh tế). Nếu hệ số lớn hơn 1: điện tăng nhanh hơn GDP (kinh tế tăng trưởng dựa nhiều vào công nghiệp, tiêu thụ năng lượng lớn). Nếu hệ số nhỏ hơn 1: điện tăng chậm hơn GDP (kinh tế chuyển sang dịch vụ, công nghệ, tiết kiệm điện tốt hơn).

Giai đoạn 2000-2010, hệ số đàn hồi khoảng 1,7-2,0, nghĩa là GDP tăng 1% thì điện thường tăng 1,7-2%: công nghiệp nặng, sản xuất gia công, tiêu tốn nhiều điện.

Giai đoạn 2011-2019, hệ số đàn hồi giảm còn 1,2-1,4, nghĩa là GDP tăng 1% thì điện tăng khoảng 1,2-1,4%: bắt đầu cải thiện hiệu quả năng lượng, cơ cấu kinh tế đa dạng hơn.

Giai đoạn 2021-2024 (gần đây), hệ số đàn hồi chỉ còn khoảng 1,0-1,1 (có năm thấp hơn), nghĩa là GDP tăng 1% thì điện chỉ tăng khoảng 1-1,1%: kinh tế số, dịch vụ, đầu tư công, tiết kiệm điện và điện tự dùng tăng mạnh.

Giải thích vì sao năm 2025 hệ số đàn hồi thấp hơn “quy luật cũ”, ông Ngô Trí Long cho biết, “quy luật” điện luôn tăng nhanh hơn GDP thực chất chỉ đúng với giai đoạn công nghiệp hóa mạnh. Khi nền kinh tế trưởng thành hơn, dùng điện hiệu quả hơn, thì điện không cần tăng nhanh bằng GDP nữa - đó là dấu hiệu tích cực, không phải bất thường. Điều đó có nghĩa, ngày trước, kinh tế tăng 1% thì điện phải tăng gần 2%; nay chỉ cần tăng quanh 1% là đủ. Điều đó cho thấy nền kinh tế đang chuyển sang tăng trưởng chất lượng hơn, tiết kiệm điện hơn.