Ở đó, những viên đá lấp lánh được bày bán cùng với những câu chuyện xoay quanh đá đã tạo nên sức hút rất riêng của mảnh đất này.
Tôi đến Lục Yên khi trời sâm sẩm tối. Ánh sáng phát ra từ trong các cửa hàng khá nổi bật, che lấp đi ánh đèn đường vàng nhờ. Đến lần đầu, tôi khá ngạc nhiên, bởi đây không giống với một xã miền núi xa xôi mà mang đậm dáng vóc của một phố thị.
Các cửa hàng san sát. Các nhà hàng đông đúc. Những dãy nhà khang trang xếp cạnh nhau ngay ngắn. Nơi giàu có và đông đúc nhất của Lục Yên là trục đường chính của xã với các cửa hàng trang sức, đá quý treo những tấm biển lớn nhiều màu sắc.
Anh bạn đi cùng tôi, vốn người địa phương nói rằng: “Ở đây người ta giàu lên từ đá quý. Có tiền, người ta mua đất, dựng nhà cửa khang trang. Mấy chục năm nay, nơi đây trở thành điểm đến quen thuộc của những tay buôn đá sừng sỏ, những nhà sưu tầm và cả khách du lịch...”.
Vào các cửa tiệm vàng bạc, đá quý, khách luôn được chào đón nhiệt tình, được giới thiệu cẩn thận, tỉ mỉ về từng viên đá có giá trị như ruby, sapphire cho đến các loại đá thông dụng như thạch anh. Chủ một cửa hàng kể, Lục Yên từ lâu đã được biết đến như “thủ phủ đá quý” của Việt Nam bởi vùng đất này được thiên nhiên ban tặng nguồn tài nguyên đá quý phong phú với nhiều loại nổi tiếng như ruby, sapphire, spinel…
Theo nhiều tài liệu ghi lại, khu vực này nằm trên vành đai biến chất cổ, nơi các điều kiện nhiệt độ và áp suất hàng triệu năm trước đã tạo nên những loại đá giá trị. Từ xa xưa, người dân địa phương đã phát hiện những viên đá có màu sắc rực rỡ trong quá trình làm nương, đào đất hoặc đãi cát ven suối.
Tuy nhiên, việc khai thác khi đó còn mang tính tự phát, quy mô nhỏ và chủ yếu phục vụ trao đổi, buôn bán trong vùng. Phải đến cuối thế kỷ 20, đặc biệt vào những năm 1980- 1990, khi các nhà địa chất tiến hành khảo sát và xác nhận trữ lượng lớn đá quý, Lục Yên mới thật sự “thức giấc”.
Hàng loạt mỏ đá được phát hiện, thu hút thợ khai thác và thương lái khắp nơi kéo đến. Tại đây, không hiếm những câu chuyện những người nông dân đổi đời khi đi rừng hay đi làm nương vô tình nhặt được những viên đá có giá trị hàng trăm triệu đồng, thậm chí hàng tỷ đồng.
Đáng chú ý, ở đất Lục Yên, người ta từng tìm ra viên ruby có tên “Sao Hoàng Đế”, nặng 15,75 carat (tương đương khoảng 3,15gram) có 6 cánh sao rực rỡ, trị giá khoảng 5 triệu USD, được đánh giá là một trong những viên ngọc giá trị nhất thế giới! Nổi tiếng nhất ở Lục Yên là khu chợ đá quý nằm ở khu vực trung tâm xã. Diện tích chợ chỉ khoảng vài trăm mét vuông, không có nhà lồng hay ki-ốt mà mỗi quầy hàng chỉ đơn giản là một chiếc bàn gỗ nhỏ bày biện hàng trăm, hàng nghìn viên đá quý đủ kích thước.
Chợ ra đời từ cách đây gần 40 năm, khi người dân đào được đá quý và mang ra trao đổi, buôn bán. Người bán ngồi san sát, tạo thành hàng, thành lối ngay ngắn. Trên mỗi chiếc bàn là lượng đá quý có trị giá hàng tỷ đồng. Mặc dù người đến chợ rất đông, nhưng không khí ở đây diễn ra nhẹ nhàng, không có hiện tượng chèo kéo. Phổ biến nhất tại chợ là các loại đá nổi tiếng của địa phương như: ruby đỏ, sapphire xanh, spinel,…
Nhiều viên được cắt, gọt, đánh bóng rực rỡ, có viên ở dạng thô vừa được khai thác, bề mặt sần sùi, màu sắc chưa rõ nét. Một số quầy còn bán trang sức làm từ đá như: nhẫn, mặt dây chuyền, vòng tay, tranh đá quý… Giá cả ở đây “thượng vàng hạ cám”. Có những viên chỉ vài trăm nghìn đồng, có viên nhỏ chỉ bằng đầu ngón tay, nhưng giá trị cả tỷ đồng.
Ở chợ, nhiều người sành sỏi, nhiều chuyên gia sử dụng đèn chuyên dụng xác định loại đá, chất lượng đá một cách chuyên nghiệp. Ông Ulriksen, chuyên gia đá quý đến từ Na Uy cho biết, ban đầu, ông chỉ định đến đây nghiên cứu, sưu tầm. Thế rồi, ông bị những viên đá ở Lục Yên “mê hoặc” và đã ở mảnh đất này hơn 10 năm.
Ngày nào cũng như ngày nào, khi chợ vừa họp là ông lại mang “đồ nghề” như kính lúp, đèn soi…, len lỏi quanh những chiếc bàn nhỏ để tìm kiếm những viên đá ưng ý. Ông trở thành một phần của chợ đá quý nơi đây, quen mặt, biết tên từng người bán hàng, hiểu cách họ nhìn đá, cách họ định giá, và cả những câu chuyện phía sau mỗi viên đá.
Xuân Huynh, một “YouTuber” khá nổi tiếng ở đất Lục Yên chia sẻ, từ khi mạng xã hội bùng nổ, rất nhiều chủ quầy bắt đầu tận dụng công nghệ để bán hàng. Ban ngày bán tại quầy, buổi tối họ tổ chức các phiên livestream (phát trực tiếp).
Cũng có nhiều kênh được tạo ra với những nội dung khá đa dạng, đặc sắc. Không chỉ giới thiệu từng viên đá, soi dưới ánh đèn, xoay nhiều góc để khách nhìn rõ màu sắc và độ trong, nhiều người đã biết “kể” những câu chuyện thú vị quanh từng viên đá. Đó là hành trình "sục sạo" khắp các dãy núi xa xôi ở Lục Yên để tìm mua những viên đá giá trị hay “chơi đá”, hoặc mua những viên đá thô về đập thử vận may, hy vọng tìm được viên đá quý có giá trị.
Huynh cho biết thêm, mặc dù có các kênh bán hàng trực tuyến, tuy nhiên đó thường là cách để quảng bá về đất Lục Yên nhiều hơn là bán sản phẩm. Chợ vẫn luôn đông đúc và việc mua bán tại đây vẫn là điều không thể thay thế bởi khi chọn những món đồ có giá trị cao như thế, hầu hết mọi người đều muốn đến trực tiếp để cầm, nắm, chiêm ngưỡng sản phẩm.
Trời về trưa, chợ đá quý dần dần thưa thớt. Đó cũng là lúc chủ các quầy hàng lần lượt xếp đồ đạc ra về. Toàn bộ những viên đá được đưa vào túi bóng, vào những chiếc hộp nhỏ. Quầy hàng trị giá hàng tỷ đồng gói gọn trong những chiếc túi xách. Từ khi mở cho đến khi kết thúc, vỏn vẹn trong một buổi sáng, với rất nhiều điều thú vị đã khiến chợ đá quý Lục Yên trở thành phiên chợ “độc nhất vô nhị” ở Việt Nam và trở thành một nét văn hóa độc Một góc chợ đá quý Lục Yên. đáo của địa phương.
