Bất ngờ từ khảo cổ
Di tích Hải Vân quan (HVQ) thuộc thị trấn Lăng Cô (Thừa Thiên - Huế) và phường Hòa Hiệp Bắc (TP Đà Nẵng). HVQ là tên gọi bấy nay bao gồm hai phần: Hải Vân quan và Thiên hạ đệ nhất hùng quan. HVQ gắn với triều đình nhà Nguyễn. Qua cuộc khai quật này, ông Nguyễn Minh Chất, cán bộ khảo cổ (Bảo tàng Lịch sử Việt Nam), cho biết: “Qua đào bới mới lộ ra, di tích là sự tiếp biến thời Nguyễn, thời Pháp và thời Mỹ. Mỗi một thời kỳ, dù ít, dù nhiều cũng làm thay đổi diện mạo, kết cấu nền móng HVQ”.
Di tích HVQ từ lâu đã được giới khảo cổ, bảo tồn để tâm. Kết quả khai quật bước đầu nhằm tìm kiếm hiện vật hai mảnh văn bia, gốm sứ… Căn cứ trên những tầng vỉa xây dựng, cung cấp cứ liệu tổng quan kiến trúc ban đầu và “biến dạng” kiến trúc thời Pháp, thời Mỹ. Theo dòng lịch sử gần 200 năm, di tích HVQ có những thăng trầm. Từ kết quả khai quật này, ông Chất, bày tỏ: “Chúng tôi đã tìm được câu trả lời, đâu là nguyên gốc, đâu là biến dạng, đâu là hiện vật. Và tìm ra một đoạn đường thiên lý bắc-nam là những bậc đá cách HVQ khoảng 300 mét”. Theo đánh giá từ những nhà khảo cổ, để đưa ra kết quả bảo tồn tốt nhất, nhằm kết nối các di sản cho phát triển du lịch sắp tới, HVQ cần được nhìn nhận lại sau một thời gian dài bị… bỏ rơi! HVQ nằm giữa hai xứ Huế-Quảng. Ghi nhận ngoài lề, ngay trong buổi báo cáo khảo cổ, các nhà khoa học, người nắm giữ chức quyền ở hai địa bàn trên vẫn có những “kị rơ” nhau. Thiếu một sự ngồi lại, thiếu những bàn bạc khiến di tích chịu lâu hơn cảnh xuống cấp, hoang phế. Trong một chia sẻ báo chí, ông Huỳnh Văn Hùng - Giám đốc Sở Văn hóa-Thể thao (VHTT) Đà Nẵng, cho biết: “Bên này nhìn bên kia. Chưa có sự phối hợp”.
Giữa năm 2017, HVQ được công nhận di tích lịch sử quốc gia. Theo đó, được sự chỉ đạo của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, từ tháng 4-2018 đến nay, bảo tàng Lịch sử Quốc gia phối hợp trung tâm Bảo tàng Di tích Cố đô Huế, Sở VHTT Đà Nẵng đã khai quật, thám sát đưa ra câu trả lời đầy đủ cho HVQ. Ông Nguyễn Dung - Phó Chủ tịch UBND Thừa Thiên - Huế, cho biết: “Phải giữ từng dấu ấn lịch sử. Phục dựng con đường thiên lý bắc-nam. Cần làm hồ sơ nâng cấp di tích HVQ thành di tích Quốc gia đặc biệt”.
Bao giờ thỏa thuận giữa hai địa phương?
Qua thống kê, năm 2017, tại điểm tham quan HVQ có khoảng 320.000 lượt khách đến, theo đó, sau khảo cổ sẽ phục dựng di tích HVQ, đưa danh thắng này vào điểm bán vé du lịch. HVQ nằm trên thế núi võng xuống thuộc hệ dãy núi Bạch Mã đâm ngang ra biển. Kiến tạo địa hình khiến HVQ tựa trên điểm “vặn” mỏng. Địa thế này tạo nên “chiếu nghỉ” lửng lơ mây trời. Du khách đến đây, quay mặt về phía bắc nhìn ngắm vịnh Lăng Cô, quay hướng nam, nhìn ngắm vịnh Đà Nẵng. Và mây trắng vắt vẻo trên hai đỉnh Hải Vân sơn phía đông và Bà sơn phía tây, như “lạc” vào chốn khác lạ, bồng bềnh tiên cảnh.
Những ngày tham gia khảo cổ ở HVQ, ông Hoàng Văn Thưởng (bảo tàng lịch sử quốc gia) nói vui rằng: “Có rất nhiều cặp đôi đến đây chụp ảnh cưới. Chỉ cần bán vé như vậy thôi, cũng có nguồn thu rồi”. Nói vui ngoài lề, thiết kế đám cưới trên đỉnh đèo cũng là cách làm tạo nguồn thu, chú rể đi từ nam đèo Hải Vân, cô dâu đi từ bắc đèo Hải Vân và gặp nhau trên đỉnh đèo. Câu chuyện ngoài lề này cũng cảm động về một thời lịch sử giữa công chúa Huyền Trân và Vua Chế Mân xưa gửi gắm đến thời hiện đại.
Trở về quá khứ mà lập luận rằng, Vua Nguyễn ở Huế, nên “sổ đỏ” HVQ phải thuộc về Huế? Nhưng tréo ngoe, di tích lại nằm ngay vạch ranh giới Huế và Đà Nẵng? Việc bán vé, thu phí điểm du lịch HVQ vẫn đang là câu chuyện dài phía trước. Khi tính đến tiền, dễ dàng nảy sinh mâu thuẫn. Tại buổi báo cáo khảo cổ của đơn vị thứ ba: bảo tàng lịch sử quốc gia, phóng viên vẫn nghe những lời “ì xèo” của lãnh đạo Thừa Thiên - Huế và Đà Nẵng, rằng là “không biết ổng có chịu nghe mình không”? Có một lý do nào đó không được thoải mái lắm từ lãnh đạo hai địa phương đã tồn tại từ lâu và nay lại thêm chuyện bàn bạc để cùng khai thác di tích HVQ.
