Tại nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số, già làng, trưởng bản được ví như bách khoa thư của cộng đồng, bởi nắm vững luật tục, hiểu cặn kẽ từng phong tục, nghi lễ, thuộc lòng sử thi... Họ trở thành điểm tựa tinh thần, và là người điều hòa các mối quan hệ xã hội, góp phần duy trì sự ổn định và gắn kết cộng đồng. Các nghệ nhân dân gian đóng vai trò như “bảo tàng sống” của văn hóa. Họ lưu giữ những làn điệu dân ca, những điệu múa cổ, những kỹ thuật chế tác thủ công tinh xảo. Những kỹ năng, sự hiểu biết ấy đã và đang được các nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ sau, bằng sự tận tâm và nhiệt huyết.
Nhiều nghiên cứu văn hóa-xã hội chỉ ra rằng ở những cộng đồng phát huy tốt vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín và nghệ nhân, mức độ bảo tồn văn hóa truyền thống thường cao hơn, đồng thời tính cố kết cộng đồng cũng bền chặt hơn. Thực tế cũng chứng minh, tại nhiều địa phương, già làng, trưởng bản, người có uy tín và nghệ nhân là lực lượng nòng cốt trong việc vận động người dân giữ gìn tiếng nói, chữ viết dân tộc; khôi phục lễ hội truyền thống; phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa.
Tuy nhiên, vai trò của những “người giữ lửa” văn hóa truyền thống tại các cộng đồng đang đối mặt với không ít thách thức. Quá trình đô thị hóa và di cư lao động khiến không gian văn hóa truyền thống bị thu hẹp. Nhiều thanh niên rời bản làng để làm ăn xa, ít có điều kiện tiếp cận và học hỏi tri thức dân gian. Sự tác động mạnh mẽ của các trào lưu văn hóa ngoại lai cũng làm thay đổi thị hiếu, lối sống, thậm chí làm phai nhạt bản sắc ở một bộ phận giới trẻ.
Đáng lo ngại hơn, các nghệ nhân cao tuổi lần lượt qua đời theo quy luật tự nhiên mà chưa kịp truyền dạy hết vốn quý tích lũy cả đời. Một số loại hình văn hóa phi vật thể đứng trước nguy cơ mai một, thậm chí biến mất nếu không có sự kế thừa kịp thời. Trong khi đó, chế độ đãi ngộ, tôn vinh đối với nghệ nhân, người có uy tín ở một số nơi vẫn chưa thực sự tương xứng, chưa đủ sức khuyến khích họ yên tâm cống hiến.
Công nghệ số mở ra nhiều cơ hội mới cho bảo tồn và phát huy văn hóa, từ số hóa di sản, xây dựng ngân hàng dữ liệu đến quảng bá trên các nền tảng trực tuyến. Nhưng công nghệ, dù hiện đại đến đâu, cũng chỉ đóng vai trò là công cụ bởi một làn điệu dân ca có thể được ghi âm, một nghi lễ có thể được ghi hình, nhưng hồn cốt của văn hóa thể hiện thông qua những rung cảm, bối cảnh, mối quan hệ cộng đồng,... thì chỉ có thể được trao truyền trọn vẹn giữa con người với con người, thông qua sự hiện diện sống động của những người am hiểu và gắn bó với di sản.
Chính vì vậy, phát huy vai trò của già làng, trưởng bản, nghệ nhân và người có uy tín cần được nhìn nhận như là một chiến lược lâu dài trong bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc. Thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách tôn vinh, hỗ trợ đội ngũ này; nhiều địa phương tổ chức các lớp truyền dạy, đưa văn hóa dân tộc vào trường học với sự tham gia của các nghệ nhân.
Tuy nhiên, để chính sách đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả, cần một cách tiếp cận linh hoạt, lấy cộng đồng làm trung tâm và để chính những “người giữ lửa” trở thành chủ thể của quá trình bảo tồn. Cơ chế đãi ngộ đối với già làng, trưởng bản, người có uy tín, nghệ nhân cần được hoàn thiện; tạo điều kiện để họ tham gia trực tiếp vào các chương trình giáo dục, du lịch văn hóa; xây dựng các không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi văn hóa được thực hành. Việc kết hợp giữa bảo tồn truyền thống và ứng dụng công nghệ cần được thực hiện một cách hài hòa, lấy con người làm trung tâm.
