Với ông, gìn giữ sử thi không chỉ là lưu giữ những lời kể của quá khứ, mà còn là bảo tồn ký ức, bản sắc và tâm hồn của cộng đồng Raglai trước nguy cơ mai một.
Trong đời sống văn hóa của đồng bào Raglai, “Akhàt jucar” nghĩa là truyện hát, là những câu chuyện dài được lưu truyền bằng hình thức diễn xướng. Những câu chuyện về người anh hùng, cuộc đấu tranh với thiên nhiên, bảo vệ buôn làng, cùng phong tục, tập quán được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác qua lời hát của các nghệ nhân. Nhận thức sâu sắc ý nghĩa “Văn hóa còn thì dân tộc còn”, ông Mấu Quốc Tiến (tên theo tiếng Raglai là Chamaliaq Riya Tiẻng) đã dành phần lớn thời gian trong suốt nhiều năm qua để sưu tầm, nghiên cứu và gìn giữ những giá trị văn hóa của đồng bào Raglai.
Tìm lại những câu chuyện của cha ông
Là người con của đồng bào Raglai, ông Tiến thấu hiểu được những nét văn hóa truyền thống của đồng bào mình. Ông tìm đến các buôn, làng, gặp những người lớn tuổi còn nhớ và có thể diễn xướng sử thi. Có người thuộc nhiều tác phẩm, có thể hát liên tục trong nhiều ngày. Ông ghi âm, chép lại lời hát và từng bước đưa những câu chuyện vốn chỉ lưu truyền bằng trí nhớ thành những tư liệu có thể lưu giữ lâu dài.
“Có thời điểm, riêng lời hát của nghệ nhân Diêng, tôi đã ghi âm gần 300 băng cát-sét loại 90 phút. Nghệ nhân này có thể diễn xướng năm tác phẩm. Các bản ghi âm đó trở thành nguồn quan trọng phục vụ việc nghiên cứu, biên soạn và xuất bản sử thi Raglai. Sau khi chữ viết Raglai được công bố, việc sưu tầm, phiên âm, dịch thuật sử thi có thêm điều kiện để thực hiện bài bản hơn. Tôi đã phối hợp các nhà nghiên cứu, với Viện Nghiên cứu Văn hóa Việt Nam và Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam để từng bước hoàn thiện các tác phẩm”, ông Tiến nhớ lại.
Các tác phẩm sử thi được biên soạn, xuất bản bằng tiếng Raglai và phiên âm tiếng Việt, gồm: “Udai-Ujàc”-kể về hai anh em chàng Udai và chàng Ujàc; “Amã Chisa-Amã Cuvau Vongcơi”-kể về chàng anh hùng Amã Chisa và nhân vật người mang lốt thú Amã Cuvau Vongcơi; và “Awơi Nãi Tilơr” (Nàng Nãi Tilơr). Trong các tác phẩm đó, Awơi Nãi Tilơr có khoảng 36.000 câu, kể về một nữ anh hùng, đồng thời phản ánh nhiều nét đặc trưng trong đời sống xã hội Raglai theo chế độ mẫu hệ. Còn với “Amã Chisa-Amã Cuvau Vongcơi”, kể về hành trình của người anh hùng chống lại kẻ thù, bảo vệ buôn làng và khát vọng về cuộc sống bình yên, đoàn kết của cộng đồng Raglai được lưu giữ qua 221 bài hát, dài khoảng 320 trang.
Những đóng góp trong việc sưu tầm, nghiên cứu và bảo tồn văn hóa đồng bào Raglai của ông Mấu Quốc Tiến được ghi nhận qua nhiều năm. Năm 2011, Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam công nhận ông là Nghệ nhân Dân gian. Tháng 11/2015, ông được Chủ tịch nước Trương Tấn Sang phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, loại hình Ngữ văn dân gian.
Nhưng bên cạnh những thành quả đó vẫn có những trăn trở ngày càng hiện rõ trên khuôn mặt gầy gò của ông. Những người có thể hát, kể trọn vẹn một sử thi nay không còn nhiều, lại đều đã cao tuổi, trong khi lớp trẻ phần lớn chỉ biết một số làn điệu dân gian, ít người còn đủ khả năng tiếp nhận làn điệu và cách diễn xướng của sử thi.
Để sử thi tiếp tục được sống trong cộng đồng
Bà Nguyễn Thị Kim, Phó Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội xã Khánh Sơn cho biết, sử thi Raglai là di sản văn hóa quý báu, phản ánh lịch sử, phong tục, tập quán, đời sống tinh thần và những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Raglai.
Tuy nhiên, nguy cơ mai một, thất truyền đang là vấn đề đáng lo ngại nhất. Số nghệ nhân am hiểu, có khả năng hát, kể sử thi trên địa bàn còn lại rất ít, phần lớn đã cao tuổi, trong khi việc truyền dạy cho thế hệ trẻ chưa được thường xuyên. Bà Kim nhấn mạnh: “Nếu không có giải pháp kịp thời, không chỉ nội dung sử thi mà cả làn điệu, nghệ thuật diễn xướng và không gian văn hóa của đồng bào Raglai cũng có nguy cơ mai một”.
Theo bà Nguyễn Thị Kim, các tư liệu sử thi đã được sưu tầm, ghi chép và xuất bản, nhưng việc khai thác, truyền dạy và đưa vào đời sống còn hạn chế. Thời gian tới, địa phương sẽ tham mưu tiếp tục rà soát, tư liệu hóa những giá trị còn được lưu giữ trong cộng đồng, nhất là tranh thủ các nghệ nhân còn sống để ghi âm, ghi hình và truyền dạy cho thế hệ trẻ được thực hành và tiếp nối. Cùng với đó, địa phương định hướng xây dựng chương trình nghệ thuật thực cảnh “Sử thi Raglai”, thành lập các câu lạc bộ hát, kể sử thi trong trường học cũng như trong đời sống văn hóa cộng đồng.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Khánh Sơn Mấu Thị Lệ Thu, cho biết, chính quyền địa phương luôn xác định bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Raglai là nhiệm vụ cấp thiết. Trước hết, địa phương quan tâm thực hiện chính sách đối với nghệ nhân, chủ thể di sản văn hóa phi vật thể theo quy định. Theo Nghị định số 215/2025/NĐ-CP ngày 4/8/2025 của Chính phủ, mức hỗ trợ đối với nghệ nhân thuộc diện được hưởng chính sách là 3,25 triệu đồng/người/tháng. Đồng chí Mấu Thị Lệ Thu chia sẻ: “Đây là nguồn động viên thiết thực, góp phần giúp các nghệ nhân tiếp tục gắn bó với công tác bảo tồn, truyền dạy và trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ”.
Xã đang triển khai đề án phát triển du lịch cộng đồng gắn với bản sắc văn hóa trên địa bàn giai đoạn 2026-2030. Về lâu dài, theo đồng chí Mấu Thị Lệ Thu, thế hệ trẻ sẽ là lực lượng quyết định sự tiếp nối của di sản. Vì vậy, địa phương định hướng đẩy mạnh số hóa sử thi Raglai, xây dựng cơ sở dữ liệu số phục vụ nghiên cứu, giáo dục và quảng bá du lịch.
Xã đang xây dựng chuyên đề văn hóa “Kể chuyện sử thi Raglai” trong cộng đồng, các đoàn thể và chương trình văn hóa, văn nghệ. Địa phương cũng định hướng kết nối nghệ nhân dân gian với hoạt động du lịch cộng đồng, tạo điều kiện để nghệ nhân tham gia với vai trò người kể chuyện, người dẫn dắt và giới thiệu văn hóa Raglai cho du khách cũng như truyền dạy cho thế hệ trẻ. Các trích đoạn sử thi tiêu biểu sẽ được nghiên cứu, lựa chọn để xây dựng thành những chương trình biểu diễn nghệ thuật, sân khấu hóa, hoạt cảnh tái hiện truyền thuyết, hình tượng anh hùng dân gian và những dấu ấn lịch sử, văn hóa của cộng đồng Raglai trên chính mảnh đất Khánh Sơn. Những sản phẩm như sách ảnh, video, podcast và mã QR giới thiệu sử thi tại các điểm du lịch sẽ giúp di sản tiếp cận công chúng bằng những hình thức phù hợp hơn với đời sống hiện nay.
Dành phần lớn cuộc đời cho việc sưu tầm, nghiên cứu và trao truyền, Nghệ nhân Ưu tú Mấu Quốc Tiến đã góp phần đưa những câu chuyện từng tồn tại chủ yếu trong trí nhớ của các nghệ nhân thành những tư liệu được lưu giữ bằng chữ viết, âm thanh và sách song ngữ. Nhưng phía trước vẫn còn một câu hỏi lớn: Làm sao để những trang sách ấy tiếp tục được mở ra, những câu chuyện ấy tiếp tục được kể với những làn điệu đậm chất sử thi tiếp tục vang lên giữa núi rừng trong cộng đồng Raglai?
