Vai trò của Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về đường sắt đô thị

Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) về đường sắt đô thị giữ vị trí then chốt trong việc bảo đảm an toàn tuyệt đối, chất lượng cao và tính thống nhất kỹ thuật cho hệ thống metro tại Việt Nam.

Đây là hệ thống quy định bắt buộc mà mọi chủ đầu tư, nhà thầu, đơn vị thiết kế, thi công, nhập khẩu phương tiện, kiểm tra nghiệm thu và vận hành phải tuân thủ nghiêm ngặt. Các Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia không chỉ kiểm soát chặt chẽ chất lượng kỹ thuật mà còn thúc đẩy sự hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế tiên tiến (từ châu Âu, Nhật Bản), đồng thời phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam. Nhờ đó, hệ thống metro các tuyến dù áp dụng công nghệ từ nhiều nguồn khác nhau vẫn bảo đảm an toàn chung, giảm thiểu lãng phí do thiếu đồng bộ, đẩy nhanh tiến độ dự án và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước theo chủ trương của Đảng và chính sách pháp luật của Chính phủ.

Một minh chứng rõ nét là Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia 18:2023/BGTVT về an toàn kỹ thuật toa xe đường sắt đô thị (sửa đổi, bổ sung từ phiên bản 2018). Quy chuẩn này đã khắc phục hiệu quả các bất cập trước đây, tiệm cận các quy định tiên tiến của thế giới, hỗ trợ kiểm tra nghiêm ngặt chất lượng toa xe nhập khẩu cho các tuyến metro tiêu biểu: Cát Linh-Hà Đông (công nghệ Trung Quốc), Nhổn-Ga Hà Nội (công nghệ châu Âu) và Bến Thành-Suối Tiên (TP Hồ Chí Minh - công nghệ Nhật Bản và châu Âu).

Dù các tuyến có sự khác biệt về hệ thống cấp điện, khổ ray hay nguồn gốc công nghệ, Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia vẫn là "lá chắn" bảo đảm an toàn thống nhất, giúp các dự án vượt qua nghiệm thu và đưa vào khai thác hiệu quả, góp phần phục vụ nhân dân và phát triển kinh tế-xã hội.

Các tuyến metro tiêu biểu tuân thủ nghiêm ngặt Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia

• Tuyến Cát Linh-Hà Đông (Hà Nội): Áp dụng chủ yếu Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia 18:2018/BGTVT (sau cập nhật thành phiên bản 2023) để kiểm tra toa xe nhập khẩu và nghiệm thu toàn dự án từ năm 2018. Tiêu chuẩn nguồn gốc chủ yếu theo Trung Quốc nhưng được đánh giá tương thích châu Âu. Đặc điểm nổi bật: Khổ ray 1435mm (tiêu chuẩn quốc tế), cấp điện ray thứ ba an toàn ổn định, tốc độ thiết kế 80km/h, đoàn tàu 4 toa chở khoảng 960 hành khách. Là tuyến metro đầu tiên, nhiều quy định đã được điều chỉnh linh hoạt phù hợp thực tiễn.

• Tuyến Nhổn-Ga Hà Nội (Hà Nội): Áp dụng Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia 18:2023/BGTVT cùng các quy chuẩn chung về hạ tầng. Tiêu chuẩn nguồn gốc châu Âu (EN, Pháp), được chứng nhận an toàn quốc tế nghiêm ngặt bởi tư vấn độc lập Apave-Bureau Veritas-Certifer. Đặc điểm: Khổ ray 1435mm, cấp điện 750V DC (ray thứ ba), tốc độ thiết kế 80km/h (đoạn trên cao), tự động hóa cao, đoàn tàu 4 toa (Alstom sản xuất) chở khoảng 944 hành khách, ưu tiên chỗ đứng.

• Tuyến Bến Thành-Suối Tiên (TP Hồ Chí Minh): Áp dụng Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia 08:2018/BXD (công trình tàu điện ngầm, đặc biệt đoạn ngầm) cùng Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia 18:2023/BGTVT và các quy chuẩn chung. Tiêu chuẩn nguồn gốc Nhật Bản, tư vấn NJPT bảo đảm chất lượng quốc tế. Đặc điểm: Khổ ray 1435mm, tốc độ tối đa 110km/giờ (đoạn trên cao) và 80km/giờ (đoạn ngầm), đoàn tàu 3-6 toa vận hành tự động cao, tổng chiều dài 19,7km (2,6km ngầm + 17,1km trên cao), chú trọng chống cháy nổ và thoát nước ngầm.

Từ năm 2026, với việc Bộ Xây dựng ban hành Thông tư 44/2025/TT-BXD (ngày 9/12/2025, hiệu lực từ 1/1/2026), hệ thống 8 Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia mới (Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia 21 đến 28:2025/BXD) về tín hiệu, khai thác, phương tiện, giá chuyển hướng... đã hoàn thiện hành lang pháp lý đồng bộ. Các quy chuẩn này nâng cao chất lượng quản lý, bảo đảm an toàn kỹ thuật, bảo vệ môi trường, tạo nền tảng vững chắc cho sự kết nối giữa các tuyến metro tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, mang lại sự thuận tiện tối đa cho nhân dân, đồng thời góp phần giảm ùn tắc giao thông tại hai đô thị lớn.

Đồng bộ hóa hệ thống để phát huy hiệu quả liên kết vùng

Theo các chuyên gia quốc tế và lãnh đạo địa phương, hệ thống đường sắt đô thị đòi hỏi tiêu chuẩn thống nhất để bảo đảm tương thích, vận hành trơn tru, giảm ô nhiễm, thúc đẩy phát triển bền vững. Ông Yu Tao (Kỹ sư trưởng Tập đoàn Cục 16 Đường sắt Trung Quốc) nhấn mạnh: Thống nhất tiêu chuẩn là "chìa khóa" cốt lõi để các tuyến metro tương tác hiệu quả.

Tại Hà Nội, đến nay đã khai thác 2 đoạn tuyến với tổng chiều dài 21,5km (Cát Linh -Hà Đông và Nhổn-Ga Hà Nội trên cao), đạt 3,5% quy hoạch 14 tuyến (619km).

Thành phố đang quyết liệt triển khai Đề án tổng thể đầu tư hệ thống đường sắt đô thị Thủ đô: Giai đoạn 2025-2030 phấn đấu hoàn thành 96,8km (các tuyến số 2, 3.1, 5); chuẩn bị đầu tư 301km các tuyến còn lại. Đã khởi công tuyến số 2 (Nam Thăng Long-Trần Hưng Đạo) ngày 9/10/2025 (tổng mức đầu tư 35.679 tỷ đồng, gần 11km với 10 ga, mô hình TOD đầu tiên) và tuyến số 5 (Văn Cao-Hòa Lạc) ngày 19/12/2025 (khoảng 39,6km, tổng vốn khoảng 61.900 tỷ đồng).

Với tầm nhìn dài hạn, Hà Nội ưu tiên đầu tư mạnh mẽ đường sắt đô thị trong Đề án giảm ùn tắc giai đoạn 2025-2030 (gần 1,4 triệu tỷ đồng), coi đây là quyết định chiến lược mang lại hiệu quả kinh tế-xã hội lâu dài, cải thiện môi trường đầu tư và nâng cao vị thế Thủ đô.

Tại TP Hồ Chí Minh, sau khi tuyến số 1 (Bến Thành-Suối Tiên) đưa vào khai thác, thành phố ưu tiên mở rộng mạng lưới kết nối đô thị vệ tinh, cảng và sân bay Long Thành. Giai đoạn 2025-2035, khởi công thêm 10 tuyến metro (hơn 355km), đề xuất nối dài tuyến số 1 đến Bình Dương và các tuyến liên kết vùng.

Các tập đoàn lớn như THACO, Vingroup đề xuất đầu tư tuyến Thủ Thiêm-Long Thành và các đoạn khác theo hình thức xã hội hóa. Thành phố chú trọng đa dạng nguồn vốn (ngân sách, ODA, PPP) theo Kết luận 49-KL/TW của Bộ Chính trị, hướng tới mô hình Tổng công ty Đường sắt đô thị thống nhất, chuyên nghiệp để huy động vốn, quản lý đầu tư, vận hành và kinh doanh đa ngành, khắc phục phân tán, giảm gánh nặng ngân sách.

Rút kinh nghiệm sâu sắc từ các tuyến metro đầu tiên, Hà Nội và TP Hồ Chí Minh quyết tâm đồng bộ hóa quy chuẩn kỹ thuật

Thực hiện chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước về phát triển giao thông vận tải đường sắt đô thị hiện đại, đồng bộ, an toàn, hiệu quả, hai đô thị lớn nhất nước là Hà Nội và TP Hồ Chí Minh đang quyết liệt rút kinh nghiệm từ thực tiễn triển khai các tuyến metro đã đưa vào khai thác. Mục tiêu cốt lõi là thống nhất, đồng bộ hóa quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, bảo đảm tính liên thông, liên kết giữa các tuyến, giảm thiểu lãng phí nguồn lực, nâng cao hiệu quả vận hành và phục vụ tốt hơn nhu cầu đi lại của nhân dân, góp phần giảm ùn tắc giao thông, bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội bền vững.

Tại Hà Nội, ông Dương Đức Tuấn, Phó Chủ tịch UBND Thành phố, nhấn mạnh cần rút kinh nghiệm sâu sắc qua hai tuyến metro đã hoạt động (Cát Linh-Hà Đông và đoạn trên cao Nhổn-Ga Hà Nội).

Những bài học thực tiễn từ việc áp dụng công nghệ, tiêu chuẩn khác nhau đã chỉ ra những bất cập về đồng bộ hóa. Do đó, đối với các tuyến metro tiếp theo, Thành phố sẽ kiên quyết đồng hóa các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, xây dựng khung tiêu chuẩn thống nhất về khổ đường, hệ thống cấp điện, công nghệ tín hiệu, phương tiện... nhằm phát huy tối đa tính liên thông và liên kết giữa các tuyến.

Việc này không chỉ bảo đảm an toàn tuyệt đối mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho khai thác chung, bảo trì, đào tạo nguồn nhân lực và kết nối mạng lưới đường sắt đô thị Thủ đô theo quy hoạch dài hạn.

Tại TP Hồ Chí Minh, ông Bùi Xuân Cường, Phó Chủ tịch UBND Thành phố, khẳng định sau khi rút kinh nghiệm quý báu từ tuyến metro số 1 (Bến Thành-Suối Tiên) - dự án đầu tiên được đưa vào khai thác sau gần 20 năm triển khai - Thành phố đã đặc biệt quan tâm đến tính đồng bộ quy chuẩn kỹ thuật ngay từ giai đoạn lập kế hoạch và xây dựng các tuyến sau.

Tuyến metro số 2 (Bến Thành-Tham Lương) được xác định là hình mẫu điển hình về áp dụng quy chuẩn kỹ thuật thống nhất, tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế tiên tiến, đồng thời tuân thủ nghiêm ngặt các Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia mới ban hành (theo Thông tư 44/2025/TT-BXD của Bộ Xây dựng, hiệu lực từ 1/1/2026). Từ tuyến số 2 này, tất cả các tuyến metro tiếp theo sẽ áp dụng khung quy chuẩn đồng bộ, bảo đảm khả năng liên kết vùng, kết nối với các đô thị vệ tinh, sân bay Long Thành và các tuyến metro khác, hướng tới hệ thống vận tải khối lượng lớn hiện đại, thông minh.

Việc đồng bộ hóa quy chuẩn kỹ thuật giữa các tuyến metro tại hai thành phố lớn là yêu cầu cấp thiết, phù hợp với định hướng của Kết luận số 49-KL/TW ngày 28/2/2023 của Bộ Chính trị về phát triển giao thông vận tải đường sắt Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Hệ thống Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia mới (từ Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia 21 đến 28:2025/BXD) đã hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao chất lượng quản lý nhà nước, bảo đảm an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường. Đây là nền tảng vững chắc để Hà Nội và TP Hồ Chí Minh đẩy nhanh tiến độ đầu tư, hoàn thành mạng lưới metro quy mô lớn, góp phần xây dựng đô thị văn minh, hiện đại, phục vụ hiệu quả đời sống nhân dân, thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo đường lối của Đảng.

Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo đồng bộ hóa quy chuẩn kỹ thuật trong phát triển đường sắt đô thị

Tại Phiên họp thứ năm Ban Chỉ đạo các công trình trọng điểm, dự án quan trọng quốc gia lĩnh vực đường sắt chiều 6/1/2026, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã có những chỉ đạo rõ ràng, quyết liệt về việc đồng bộ hóa quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật, đặc biệt đối với các dự án đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh.

Thủ tướng đánh giá cao sự chủ động của UBND thành phố Hà Nội và TP Hồ Chí Minh trong triển khai các tuyến đường sắt đô thị theo thẩm quyền, bảo đảm tiến độ, chất lượng, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu rà soát và áp dụng tiêu chuẩn đồng bộ, hiện đại, hướng tới phát triển công nghiệp đường sắt trong nước. Các thành phố cần ưu tiên bảo đảm khả năng kết nối, liên thông giữa các tuyến, chuyển giao công nghệ, trong đó chú trọng các tuyến quan trọng như kết nối sân bay Tân Sơn Nhất-sân bay Long Thành (TP Hồ Chí Minh) và Văn Cao-Hòa Lạc (Hà Nội).

Thủ tướng giao Bộ Xây dựng phối hợp Bộ Khoa học và Công nghệ nghiên cứu, xây dựng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về đường sắt đô thị, làm cơ sở pháp lý vững chắc để thống nhất áp dụng, khắc phục tình trạng khác biệt công nghệ giữa các tuyến, bảo đảm an toàn, hiệu quả khai thác lâu dài và khả năng kết nối vùng. Đây là nội dung quan trọng nhằm thực hiện Kết luận số 49-KL/TW của Bộ Chính trị về định hướng phát triển giao thông vận tải đường sắt Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, đồng thời hỗ trợ hai đô thị lớn hoàn thiện mạng lưới metro hiện đại, thông minh.

Việc đồng bộ hóa quy chuẩn kỹ thuật đường sắt đô thị theo chỉ đạo của Thủ tướng tại phiên họp ngày 6/1/2026 là bước đi chiến lược, phù hợp với hệ thống Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia mới ban hành (theo Thông tư 44/2025/TT-BXD của Bộ Xây dựng, hiệu lực từ 1/1/2026), góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, thúc đẩy liên kết giữa các tuyến metro tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, mang lại lợi ích thiết thực cho nhân dân, phục vụ hiệu quả sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo đường lối của Đảng.