Khi thị trường đặt ra những tiêu chuẩn khắt khe, thì việc nâng chất lượng, chuẩn hóa quy trình và xây dựng thương hiệu là yêu cầu tất yếu để sản phẩm OCOP tăng sức cạnh tranh. Tại tỉnh Khánh Hòa, nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã đã chủ động đầu tư, hoàn thiện sản phẩm, từng bước nâng tầm những sản vật quê hương thành hàng hóa có giá trị, đáp ứng thị trường và vươn xa.
Sản phẩm OCOP là một quá trình chuẩn hóa từ vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất đến bao bì, truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu.
Từ "đặc sản quê" đến sản phẩm có thương hiệu
Về vùng trồng cây ăn trái của Hợp tác xã Nông nghiệp xanh Khánh Trung, xã Trung Khánh Vĩnh vào thời điểm mít, chôm chôm, bưởi... vào vụ, dễ nhận thấy một diện mạo rất khác so với cách làm nông nghiệp trước đây. Những chuyến xe chở nông sản không còn là những sọt đựng quả vừa hái từ vườn đưa thẳng cho thương lái. Thay vào đó là hình ảnh nông sản sau thu hoạch được phân loại, đóng gói, dán tem truy xuất nguồn gốc trước khi đến tay người tiêu dùng.
Bà Lê Thị Kim Thanh, Giám đốc Hợp tác xã cho biết, hiện có 16 xã viên tham gia, phát triển hơn 60ha cây ăn quả với khoảng 40 sản phẩm, trong đó có 8 sản phẩm được công nhận OCOP 3 sao. Việc tham gia Chương trình OCOP (mỗi xã một sản phẩm) đã tạo động lực để hợp tác xã chuẩn hóa quy trình sản xuất, quan tâm hơn đến chất lượng, mẫu mã, bao bì, nhãn mác và từng bước xây dựng thương hiệu. “Cái được lớn nhất là xã viên thay đổi tư duy sản xuất. Từ chỗ làm ra sản phẩm rồi tìm người mua, nay chúng tôi chú trọng làm ra sản phẩm chất lượng theo yêu cầu của thị trường, người mua tìm đến tận vườn để thu mua”, bà Thanh chia sẻ.
Từ thực tế và sức lan tỏa của Chương trình OCOP, nhiều chủ thể không còn xem OCOP là một cuộc “xếp hạng” sản phẩm, mà coi đây là cơ hội để tái cấu trúc sản xuất, nâng cao năng lực quản trị và tìm kiếm những thị trường có giá trị cao hơn. Ở vùng đất Khánh Vĩnh, câu chuyện trồng thử nghiệm cây bưởi da xanh trên những vùng đất trước đây sản xuất kém hiệu quả, trở thành cây trồng chủ lực giúp nhiều hộ dân cải thiện thu nhập, đã lan tỏa khắp vùng.
Nông dân Nguyễn Xuân Long ở thôn Suối Thơm, xã Bắc Khánh Vĩnh nhớ lại, năm 2012, sau một chuyến tham quan, tập huấn mô hình cây ăn quả ở miền Tây Nam Bộ, cán bộ nông nghiệp địa phương đã đưa giống bưởi da xanh về, ông Long được hỗ trợ 10 cây trồng thử nghiệm. Không phụ lòng người trồng, cây bưởi thích nghi tốt với thổ nhưỡng, khí hậu, cho trái ngọt, thơm. Đến năm 2016, ông Long mở rộng diện tích lên 4ha, chăm sóc, vun trồng những thửa đất hiệu quả thấp trước đây, trở thành vườn cây mang lại nguồn thu nhập khá.
Có thời điểm, giá bưởi da xanh lên tới 40.000-45.000 đồng/kg. Thương lái từ nhiều tỉnh, thành phố tìm về Khánh Vĩnh, thuê nhà xưởng, ở lại hằng tháng để thu mua bưởi tận vườn. Quả bưởi trở thành hàng hóa đem lại giá trị kinh tế cao, giúp nhiều nông hộ vươn lên làm giàu. Khu vực Khánh Vĩnh hiện có khoảng 600ha bưởi, trong đó hơn 289ha đang cho thu hoạch, năng suất bình quân hơn 43 tạ/ha/năm.
Ông Nguyễn Đức Thuận, Chi cục trưởng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Khánh Hòa cho biết, sau khi Nghị định thư giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam và Tổng cục Hải quan Trung Quốc về xuất khẩu bưởi tươi, chanh tươi được ký kết vào tháng 4/2026, ngành nông nghiệp và người trồng bưởi đang chuẩn bị điều kiện cần thiết để đưa sản phẩm tiếp cận những thị trường lớn. Đây là bước chuyển quan trọng: Từ sản xuất theo kinh nghiệm sang sản xuất theo tiêu chuẩn; từ bán sản phẩm thô sang xây dựng chuỗi giá trị.
Tại khu vực Khánh Sơn, những hộ nông dân trồng sầu riêng cũng thay đổi thói quen canh tác để đáp ứng yêu cầu xuất khẩu như: Ghi chép nhật ký canh tác, quản lý sinh vật gây hại theo tiêu chuẩn ISPM 06 hay nguyên tắc “4 đúng” (đúng thuốc, đúng lúc, đúng nồng độ liều lượng, đúng cách) trong sử dụng thuốc bảo vệ thực vật... Từ đó, những năm qua, sầu riêng nơi đây đã đi con đường chính ngạch vào thị trường Trung Quốc rất thuận lợi. Đến nay, toàn tỉnh Khánh Hòa đã được cấp 157 mã số vùng trồng với tổng diện tích hơn 1.240ha; trong đó có 52 mã số vùng trồng sầu riêng, xoài, bưởi da xanh, chuối và lúa xuất khẩu sang Trung Quốc, Hoa Kỳ, New Zealand,… Khánh Hòa cũng có 105 mã số vùng trồng phục vụ thị trường nội địa và 2 cơ sở đóng gói sầu riêng được cấp mã số.
Tháng 7/2026, qua đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP cấp tỉnh năm 2025 (đợt 2). Trong số 104 sản phẩm tham gia, có 6 sản phẩm đủ điều kiện đạt hạng 4 sao, 69 sản phẩm đạt hạng 3 sao; 7 sản phẩm đạt hạng 2 sao; 14 sản phẩm chưa đủ điều kiện công nhận 3 sao, 8 sản phẩm xin rút hồ sơ do chưa hoàn thiện theo quy định.
Theo ông Trần Quốc Sanh, Phó Giám đốc Sở Công thương, các tiêu chí đánh giá sản phẩm OCOP ngày càng đi vào thực chất về chất lượng, quy trình sản xuất, năng lực chủ thể, khả năng phát triển thị trường, mẫu mã, bao bì, truy xuất nguồn gốc và câu chuyện sản phẩm. Đây là cơ sở để doanh nghiệp, hợp tác xã tiếp tục đầu tư, nâng cao giá trị các sản phẩm đặc trưng, đáp ứng yêu cầu của thị trường và người tiêu dùng.
Đổi mới để tạo giá trị bền vững
Nếu ở vùng nguyên liệu, giá trị sản phẩm bắt đầu từ cách người nông dân thay đổi phương thức sản xuất, thì ở khâu chế biến, giá trị ấy được nhân lên bằng công nghệ và tư duy thị trường.
Trước đây, những nông sản đặc trưng như nho, táo của Công ty trách nhiệm hữu hạn Sản xuất và Thương mại nông sản Thái Thuận, phường Đô Vinh được tiêu thụ dưới dạng ăn tươi, nhưng nay doanh nghiệp đầu tư dây chuyền chế biến, đóng gói, phát triển 8 sản phẩm đạt chuẩn OCOP 4 sao và 4 sản phẩm đạt 3 sao xuất ra thị trường. Ông Nguyễn Đình Quang, Giám đốc công ty cho rằng, OCOP là cơ hội để khẳng định thương hiệu, vì vậy doanh nghiệp phải đủ năng lực đầu tư bài bản từ nguyên liệu, quy trình sản xuất, chất lượng đến bao bì, thương hiệu và truy xuất nguồn gốc để củng cố niềm tin của người tiêu dùng. Đó là nền tảng để sản phẩm đứng vững trên thị trường.
Khánh Hòa có lợi thế đặc biệt để phát triển OCOP. Từ yến sào, trầm hương, nước mắm, thủy sản chế biến đến các loại trái cây, nông sản vùng núi…, mỗi sản phẩm đều mang dấu ấn của vùng đất, khí hậu, văn hóa và tri thức bản địa. Nhưng nếu dừng lại ở việc bán nguyên liệu hay sản phẩm thô, sẽ khó tạo ra giá trị lớn. Chỉ khi được kết nối với khoa học-công nghệ, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu thì những sản vật địa phương mới có thể bước vào thị trường rộng lớn hơn. Tuy nhiên, từ “đặc sản” đến “thương hiệu” là một hành trình dài, đòi hỏi sự kiên trì và đầu tư thực chất mới đạt mục tiêu đề ra.
Bà Nguyễn Thị Lan, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho hay, giai đoạn 2026-2030, tỉnh đặt mục tiêu mỗi năm phát triển ít nhất 100 sản phẩm OCOP mới, phấn đấu đến năm 2030 có ít nhất 10 sản phẩm đạt hạng OCOP 5 sao cấp quốc gia. Tỉnh sẽ tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ sản xuất phát triển hơn nữa. Bởi, Chương trình “mỗi xã một sản phẩm” đang trở thành hành trình nâng tầm giá trị nông sản, văn hóa và thương hiệu Khánh Hòa trong chuỗi giá trị quốc gia, vững bước vươn ra thị trường quốc tế.
