2026 là năm đầu tiên trong lộ trình thực hiện giai đoạn tiếp theo của Chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Chương trình được chia làm hai giai đoạn 2026-2030 và 2030-2035 với những nhiệm vụ tích hợp được xác định tập trung cho vùng trọng điểm, trong đó có đầu tư nguồn lực con người.
Những con số biết nói
Mùa mưa lũ đang đến gần với những dự báo thiên tai năm sau khắc nghiệt hơn năm trước. Khu vực miền núi, trong đó có vùng núi phía bắc, thường xuyên phải hứng chịu mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất. Năm 2020, chỉ riêng tỉnh Tuyên Quang (phần thuộc tỉnh Hà Giang cũ) đã ghi nhận 30 điểm sạt lở nghiêm trọng, khiến 15 người chết và hơn 200 hộ phải di dời khẩn cấp. Hệ thống cơ sở y tế, giáo dục và hạ tầng giao thông ở vùng miền núi thường dễ bị tê liệt khi có thiên tai, làm trầm trọng thêm tình trạng nghèo đói và mất an ninh sinh kế của người dân tộc thiểu số (DTTS).
Một nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (WB) năm 2024 đã cho thấy đại dịch Covid-19 là một “phép thử” với chính sách giảm nghèo ở Việt Nam. Trong câu chuyện khi chúng tôi khảo sát nhanh với một số hộ gia đình đồng bào DTTS, những nguồn thu nhập như hỗ trợ từ chính sách nhà nước, khoản trợ cấp xã hội, và hỗ trợ của tư nhân như tiền và hàng hóa hỗ trợ của cộng đồng sau bão, lũ, được nhắc đến nhiều lần. Họ có thể được nhận quà, được trợ cấp an sinh trong dịp lễ, Tết, hoặc trợ cấp y tế, giáo dục suốt cả năm. Trong dịch Covid-19, các hộ gia đình khó khăn có thể nhận được tiền gửi hoặc hàng hóa của con cháu đang làm việc ở xa, từ người thân, bạn bè để đối phó với đại dịch. Nhiều hộ cũng đã nhận được trợ cấp xã hội bằng tiền mặt.
Tuy nhiên, những khoản tiền không phải thu nhập từ việc làm này khó có thể giúp bà con thoát nghèo thật sự. Từ trước tới nay, đây chỉ là một nguồn thu nhập nhỏ so thu nhập từ việc làm chính đáng họ có thể tự kiếm sống. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng, phần lớn thành công trong quá trình “xóa nghèo” của vùng Trung du và miền núi phía bắc có thể liên quan đến việc đa dạng hóa việc làm ngoài lĩnh vực nông nghiệp và tỷ lệ hộ gia đình có việc làm trả công, thường mang lại thu nhập cao hơn so với sản xuất nông nghiệp. Số liệu của WB cho thấy năm 2010, vùng Trung du và miền núi phía bắc có 56% hộ gia đình có thu nhập từ tiền công, con số này tăng lên 67% vào năm 2022.
Qua đó, tăng thu nhập, nâng mức sống tối thiểu của đồng bào DTTS là một trong những giải pháp “gánh lo” với các vùng khó khăn trên cả nước.
Tập trung nguồn lực vào đối tượng cụ thể
Đây là hướng tiếp cận của một số tổ chức quốc tế đã có nhiều năm kinh nghiệm và triển khai các dự án giảm nghèo tại Việt Nam. Góp ý cho dự thảo CTMTQG về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035, Phó Giám đốc quốc gia Tổ chức Oxfam tại Việt Nam, ông Phạm Quang Tú đề xuất một số giải pháp như tiếp tục đặt người dân - đặc biệt là người nghèo, phụ nữ, đồng bào DTTS vào vị trí trung tâm của các CTMTQG; chú trọng tới chất lượng và tính bền vững của hoạt động trong xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2026-2030. “Ngoài ra, chương trình ưu tiên mạnh mẽ hơn cho sinh kế dài hạn và năng lực tự thân, tự vươn lên của người dân trong chương trình giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi”, ông Phạm Quang Tú nhấn mạnh.
Plan International (PI) Việt Nam bắt đầu hoạt động từ năm 1993, tập trung thúc đẩy quyền trẻ em và bình đẳng giới thông qua các chương trình phát triển có hệ thống và dài hạn. Bà Nguyễn Thị Ngọc Châu, đại diện PI Vietnam, cho biết: “Việc chủ động phối hợp chặt chẽ với các cấp chính quyền là cần thiết để cập nhật kịp thời các thay đổi, điều chỉnh cách thức triển khai phù hợp và bảo đảm các hoạt động hỗ trợ cộng đồng được thực hiện liên tục. Các cơ quan nhà nước đã tạo hành lang pháp lý, hỗ trợ cấp phép, giám sát và điều phối nguồn lực, qua đó bảo đảm các dự án được triển khai đúng mục tiêu, đúng đối tượng và phù hợp với chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước”.
Bà Lê Thúy Hạnh - Quản lý chương trình bình đẳng giới của Oxfam tại Việt Nam đóng góp thêm: “Chúng tôi khuyến nghị xem xét mở rộng và làm rõ nhóm đối tượng thụ hưởng, bảo đảm tiếp cận bao trùm đối với các nhóm dễ bị tổn thương trong khu vực nông thôn, bao gồm người khuyết tật, phụ nữ đơn thân, phụ nữ DTTS và lao động phi chính thức, tăng cường cơ chế khen thưởng, khuyến khích và ghi nhận sáng kiến địa phương, đặc biệt là các mô hình đổi mới, sáng tạo dựa vào cộng đồng và do phụ nữ làm chủ, nhằm tạo động lực thúc đẩy thực hiện hiệu quả các tiêu chí nông thôn mới”.
“Trước hết, đó là thâm niên hoạt động và sự am tường địa bàn của các tổ chức này với địa phương tính bằng nhiều năm, thậm chí có những người đã “cùng ăn, cùng ở” sát với đồng bào chục năm ròng. Có như vậy, chúng tôi mới thật sự hiểu bà con DTTS mong mỏi điều gì để gây dựng lại và cải thiện đời sống. Ngoài ra, số lượng và lộ trình các dự án phát triển bền vững đòi hỏi nhiều giai đoạn và thực hiện từng bước kỹ lưỡng. Chưa kể, các dự án “dài hơi” như vậy còn yêu cầu sự ổn định về năng lực tài chính, vì thế hỗ trợ nhiều hơn cho địa phương”, ông Nguyễn Văn Hậu, Trưởng chi nhánh PI Viet Nam tại Phong Thổ (Lai Châu) chia sẻ.
Trong lĩnh vực dạy nghề và giải quyết việc làm, nhiều năm qua, những chính sách ưu tiên cho đồng bào DTTS tham gia lao động tại các doanh nghiệp, xuất khẩu lao động... đã được triển khai. Hàng triệu lao động đã được tập huấn, đào tạo nhưng kết quả này còn thấp, đặc biệt là tỷ lệ lao động qua đào tạo từ sơ cấp nghề trở lên, và thấp hơn nhiều so trung bình cả nước. Theo TS Nguyễn Lâm Thành, nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của Quốc hội, có thể thay đổi căn bản chính sách đào tạo nghề hiện nay, bao gồm các nội dung chủ yếu như người lao động tự chọn nghề trong các nhóm nghề phù hợp theo định hướng phát triển của địa phương; đào tạo nghề phải gắn với thưc hành, thời gian không cố định, mở rộng xã hội hóa đào tạo nghề. “Kinh phí đào tạo, dạy nghề có thể cấp theo cơ chế khoán và đơn giản hóa các thủ tục thanh toán, hỗ trợ chi phí quản lý và gắn trách nhiệm của địa phương về kết quả đào tạo nghề. Bên cạnh đó, cần kịp thời thực hiện chính sách ưu tiên đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là người DTTS theo đúng chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước”, ông Nguyễn Lâm Thành chia sẻ.
TS Đỗ Thị Ngọc Quyên, chuyên gia giáo dục đề xuất: “Việc người DTTS sau khi đào tạo bậc cao được bố trí công tác tại địa phương không những giúp thực thi chính sách dân tộc hiệu quả hơn, còn tạo ra những tấm gương thuyết phục với bà con, giúp xây dựng niềm tin, niềm tự hào về dân tộc và qua đó dần xóa định kiến về năng lực, sự tự ti của người DTTS. Càng ở những địa bàn khó khăn, nhạy cảm, việc đẩy mạnh sự tham gia của người DTTS vào quá trình giáo dục, phát triển giáo dục trên quê hương của họ cho chính đồng bào cùng dân tộc càng có ý nghĩa quan trọng”.
Nhờ vào hệ thống chính sách xã hội và giảm nghèo được thiết kế tốt, Việt Nam đã đạt được thành công lớn trong việc xóa đói giảm nghèo thông qua phát triển nông thôn và hướng tới đồng bào DTTS và miền núi. Kinh nghiệm đúc rút qua giai đoạn thực hiện các CTMTQG trước và hệ thống chính sách của Đảng và Nhà nước hiện nay bao phủ gần như toàn bộ các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội..., đang dần tạo nên thay đổi diện mạo vùng cao. Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã xác định phát triển khu vực biên giới, vùng đồng bào DTTS là nhiệm vụ chiến lược lâu dài. Khi “hạt nhân” là mỗi gia đình DTTS thoát nghèo, nâng cao thu nhập, đời sống kinh tế - xã hội vùng phên dậu thêm ổn định, phát triển, cũng là cơ sở vững chắc để xây dựng, củng cố thế trận lòng dân và bảo vệ chủ quyền biên giới thiêng liêng của Tổ quốc.
Từng bước đổi thay diện mạo vùng cao (kỳ 1)
