Trong bối cảnh gánh nặng bệnh tật, đặc biệt là các bệnh không lây nhiễm ngày càng gia tăng, đây được xem là một quyết sách mang tính chiến lược, có ý nghĩa lâu dài đối với sức khỏe cộng đồng và sự phát triển bền vững của hệ thống y tế.
Kỳ vọng từ những người yếu thế
Bộ Y tế đang lấy ý kiến về Dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Phòng bệnh, với điểm nhấn là chính sách khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc miễn phí theo lộ trình toàn dân. Đáng chú ý, lộ trình mở rộng khám miễn phí được thiết kế theo từng giai đoạn. Từ năm 2026, chính sách ưu tiên cho người cao tuổi, người khuyết tật, hộ nghèo, cận nghèo, người có công, người mắc bệnh mạn tính và cư dân vùng khó khăn, miền núi, hải đảo. Đến năm 2028, chương trình dự kiến bao phủ toàn bộ các nhóm dân số còn lại.
Tại xã vùng cao Hữu Liên, tỉnh Lạng Sơn, ông Nông Văn Lợi (72 tuổi) đã có gần 10 năm sống chung với bệnh tăng huyết áp và đái tháo đường nhưng chưa từng được khám sức khỏe định kỳ đúng nghĩa. Từ năm 2020 đến nay, ông đã 3 lần phải nhập viện điều trị do biến chứng, mỗi đợt kéo dài cả tuần, chi phí mỗi lần lên tới 4-6 triệu đồng, chưa kể tiền đi lại, ăn ở cho người thân đi cùng.
“Chỉ khi nào thấy mệt quá tôi mới đi khám ở Bệnh viện đa khoa tỉnh. Bệnh viện cách nhà ngót 100 cây số, mỗi lần đi là tốn kém lắm, nên cũng ngại”, ông Lợi chia sẻ. Nghe thông tin về chính sách khám sức khỏe miễn phí theo lộ trình, ông không giấu được niềm vui: “Nếu được khám định kỳ mà không mất tiền, lại có bác sĩ hướng dẫn cách giữ sức khỏe thì tốt quá. Người già như chúng tôi chỉ mong phát hiện bệnh sớm, đỡ phải nằm viện dài ngày”.
Không riêng ông Lợi, nhiều người thuộc nhóm yếu thế, người cao tuổi, người khuyết tật, hộ nghèo, người mắc bệnh mạn tính đều kỳ vọng chính sách này sẽ giúp họ tiếp cận dịch vụ y tế một cách công bằng hơn.
Ở Hà Nội, anh Nguyễn Văn Hùng (45 tuổi), công nhân xây dựng tự do tại phường Hoàng Mai, cho biết: “Thu nhập bấp bênh nên tôi hiếm khi đi khám tổng quát. Nếu có chương trình hỗ trợ, tôi sẽ tham gia ngay. Có bệnh phát hiện sớm thì đỡ tốn kém về sau”.
Những chia sẻ đó cho thấy nhu cầu khám, sàng lọc sức khỏe trong cộng đồng là rất lớn, đặc biệt ở những nhóm dễ bị tổn thương. Chính sách mới, nếu được triển khai hiệu quả, sẽ góp phần tháo gỡ một “nút thắt” lâu nay trong tiếp cận dịch vụ y tế.
Từ góc độ các bệnh viện, chủ trương mở rộng khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc miễn phí được đánh giá là phù hợp với xu thế phát triển của y học hiện đại, lấy phòng bệnh làm trọng tâm.
ThS, bác sĩ Hoàng Thị Liên Phương, Khoa Nội tổng hợp, Bệnh viện Bạch Mai, nhận định: “Hiện nay, phần lớn bệnh nhân nhập viện đều ở giai đoạn muộn, đặc biệt với các bệnh không lây nhiễm như tiểu đường, tăng huyết áp, ung thư. Nếu được phát hiện sớm qua sàng lọc định kỳ, chi phí điều trị sẽ giảm rất nhiều, đồng thời chất lượng sống của người bệnh cũng được cải thiện đáng kể”.
Theo bác sĩ Phương, việc tổ chức khám định kỳ không chỉ giúp phát hiện bệnh mà còn là cơ hội để tư vấn thay đổi hành vi, lối sống, yếu tố then chốt trong phòng ngừa bệnh tật. Tuy nhiên, bà cũng thẳng thắn chỉ ra những thách thức: “Nếu triển khai đồng loạt mà không có sự chuẩn bị kỹ về nhân lực, cơ sở vật chất, đặc biệt là ở tuyến y tế cơ sở, sẽ dễ dẫn đến quá tải. Cần có sự phân tầng hợp lý, tăng cường vai trò của y tế dự phòng và y tế cơ sở để bảo đảm hiệu quả”.
Đồng quan điểm, bác sĩ Chuyên khoa I Nguyễn Ngọc Vinh, Phó Giám đốc Bệnh viện Đa khoa Ba Vì (Hà Nội) cho rằng: “Chúng tôi rất ủng hộ chính sách này, vì nó giúp nâng cao vai trò của tuyến y tế cơ sở. Tuy nhiên, để làm tốt, cần đầu tư thêm trang thiết bị, đào tạo nhân lực và có cơ chế tài chính rõ ràng, ổn định”.
Bài toán nguồn lực và tổ chức thực hiện
Một trong những vấn đề được quan tâm là nguồn kinh phí và cách thức triển khai. Theo dự thảo, kinh phí sẽ được huy động từ ngân sách nhà nước, Quỹ Bảo hiểm y tế và các nguồn hợp pháp khác.
GS, TS Phạm Như Hiệp, Giám đốc Bệnh viện T.Ư Huế, cho rằng: “Chính sách rất nhân văn, nhưng cần tính toán kỹ để tránh dàn trải. Nên ưu tiên những nhóm nguy cơ cao trước, đồng thời xây dựng danh mục sàng lọc phù hợp với từng địa phương”. Ông cũng nhấn mạnh vai trò của chính quyền địa phương trong việc chủ động xây dựng kế hoạch triển khai: “Không thể áp dụng một mô hình chung cho tất cả. Mỗi địa phương có đặc thù riêng về dân số, mô hình bệnh tật, điều kiện kinh tế - xã hội, nên cần có sự linh hoạt”. Thực tế cho thấy, nhiều chương trình y tế cộng đồng trước đây chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng do thiếu sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp, các ngành. Vì vậy, để chính sách lần này đi vào cuộc sống, cần một cơ chế điều phối chặt chẽ, rõ trách nhiệm, tránh chồng chéo.
Theo lý giải của lãnh đạo ngành y tế, chính sách trên không nhằm miễn phí hoàn toàn, mà giảm tối đa chi phí người dân phải tự chi trả, đồng thời mở rộng độ bao phủ bảo hiểm y tế. Việc tổ chức khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc sẽ giúp phát hiện sớm bệnh tật, từ đó giảm chi phí điều trị, giảm tỷ lệ tử vong và nâng cao chất lượng dân số.
Ước tính có khoảng 24 triệu người lao động và 20 triệu người thuộc nhóm ưu tiên sẽ được tiếp cận chương trình. Ngay trong năm 2026, khoảng 50% dân số có thể được khám và sàng lọc bệnh. Định hướng lâu dài, theo Bộ Y tế, nhà nước và Quỹ Bảo hiểm y tế sẽ chi trả các dịch vụ y tế cơ bản, thiết yếu, trước hết cho nhóm yếu thế. Những dịch vụ theo yêu cầu hoặc vượt mức cơ bản vẫn cần có sự đồng chi trả của người dân, nhằm bảo đảm sử dụng nguồn lực hiệu quả. Thực tế cho thấy, không ít chương trình y tế cộng đồng trước đây chưa đạt được hiệu quả như kỳ vọng, không hẳn vì thiếu chính sách, mà vì người dân chưa thật sự tiếp cận được hoặc chưa hiểu đầy đủ quyền lợi của mình. Với chương trình khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc miễn phí lần này, thách thức cũng không nằm ngoài quy luật đó.
Ở nhiều vùng sâu, vùng xa, khoảng cách địa lý, điều kiện đi lại, thói quen “chỉ khám khi có bệnh” vẫn là rào cản lớn. Ngay cả tại đô thị, không ít lao động tự do, người thu nhập thấp vẫn có tâm lý e ngại đi khám định kỳ vì lo phát sinh chi phí hoặc mất thời gian làm việc. Nếu không có cách tổ chức linh hoạt, truyền thông đủ sâu và sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền cơ sở, chính sách rất dễ rơi vào tình trạng “có mà chưa tới”.
Bởi vậy, cùng với việc hoàn thiện khung pháp lý, cần đặc biệt coi trọng khâu triển khai: Đưa dịch vụ đến gần dân hơn, đa dạng hình thức khám sàng lọc, tăng cường y tế cơ sở và các đội khám lưu động. Quan trọng hơn, phải làm sao để mỗi người dân hiểu rằng, phòng bệnh không chỉ là khuyến nghị, mà đang dần trở thành một quyền lợi thiết thực, gắn trực tiếp với sức khỏe và cuộc sống của chính họ.
Khi người dân chủ động đi khám, phát hiện bệnh sớm và thay đổi thói quen chăm sóc sức khỏe, chính sách mới thật sự phát huy giá trị. Và khi đó, mục tiêu xây dựng một nền y tế công bằng, hiệu quả, bền vững sẽ không còn là định hướng trên giấy, mà trở thành kết quả có thể cảm nhận được trong đời sống hằng ngày.
Theo bác sĩ Vinh, việc tổ chức các đợt khám lưu động tại cộng đồng sẽ đặc biệt hiệu quả ở vùng sâu, vùng xa, nơi người dân khó tiếp cận cơ sở y tế.
