Chiến thắng của AfD trong cuộc bầu cử bang Saxony-Anhalt mới đây không đơn thuần là một biến động chính trị địa phương ở nước Đức, mà đang được quan tâm sâu sắc không chỉ đối với quốc gia là nền kinh tế lớn nhất châu Âu này. Với việc giành 39/83 ghế, gần gấp đôi kết quả năm 2021, AfD lần đầu có cơ hội trở thành lực lượng chính trị lớn nhất tại một bang nước Đức kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
Đáng lo hơn, kết quả này xuất hiện trong lúc các lực lượng dân tộc chủ nghĩa, chống nhập cư đang đồng loạt gia tăng ảnh hưởng tại nhiều nước châu Âu. Điều khiến chiến thắng của AfD gây chấn động không chỉ nằm ở việc giành nhiều ghế nhất, mà còn ở ý nghĩa biểu tượng đối với nước Đức - quốc gia luôn đặc biệt cảnh giác với chủ nghĩa cực hữu bởi những ký ức đau thương của thời kỳ Đức Quốc xã. Hồi tháng 5 vừa qua, trên cơ sở đánh giá rằng, tư tưởng của AfD mang tính phân biệt chủng tộc và bài Hồi giáo, Cơ quan Tình báo nội địa Đức (BfV) đã xếp đảng này vào danh sách các tổ chức cực đoan.
AfD từ lâu chủ trương siết chặt chính sách nhập cư và tị nạn, đẩy nhanh việc hồi hương những người không đủ điều kiện được bảo hộ, đồng thời đưa vấn đề người di cư gắn với các mối lo về tội phạm, nhà ở và an ninh xã hội. Đảng này cũng đề xuất thay đổi mạnh mẽ trong một số chính sách xã hội, từ giảm tài trợ cho các dự án thúc đẩy dân chủ đến hạn chế một số chính sách về đa dạng xã hội.
Nhưng phía sau lá phiếu dành cho AfD không chỉ là sự ủng hộ đối với một cương lĩnh, đó còn là biểu hiện của sự không hài lòng đối với những vấn đề mà cử tri Đức cảm thấy các đảng truyền thống chưa giải quyết thỏa đáng như nhập cư, chi phí sinh hoạt, an ninh, chất lượng dịch vụ công và triển vọng kinh tế.
Khó có thể giải thích sự trỗi dậy của cực hữu chỉ bằng tâm lý dân tộc chủ nghĩa hay bài ngoại. Khi người dân lo ngại về việc làm, thu nhập, an ninh đường phố, hệ thống y tế xuống cấp hoặc cảm thấy chính sách nhập cư vượt quá khả năng kiểm soát, những lực lượng đưa ra thông điệp đơn giản, cứng rắn và trực diện dễ dàng thu hút sự chú ý.
Chiến thắng của AfD đang đặt chính trường Đức trước một bài toán khó. Các đảng truyền thống vẫn tuyên bố không liên minh với AfD, nhưng khi một đảng cực hữu trở thành lực lượng lớn nhất tại một bang, việc duy trì “bức tường ngăn cách” về chính trị sẽ ngày càng chịu sức ép. Nếu AfD tiếp tục mở rộng ảnh hưởng, sức ép không chỉ dừng ở Saxony-Anhalt. Đảng này đã trở thành lực lượng được ủng hộ lớn thứ hai trong cuộc bầu cử liên bang tháng 2 và hiện cũng dẫn đầu trong một số cuộc thăm dò.
Đối với Thủ tướng Đức Friedrich Merz, chiến thắng của AfD là một lời cảnh báo mạnh mẽ. Chính phủ liên minh trung dung cầm quyền vốn đã phải đối mặt nhiều sức ép nay càng phải chứng minh khả năng giải quyết những vấn đề thực tế của người dân. Nếu không, khoảng trống chính trị sẽ tiếp tục bị các lực lượng cực hữu lấp đầy.
Điều đáng quan ngại hơn nữa là chiến thắng của AfD diễn ra vào thời điểm các đảng cực hữu đang gia tăng ảnh hưởng tại nhiều quốc gia châu Âu. Tại Pháp, đảng Tập hợp Quốc gia (RN) của bà Marine Le Pen đang có vị trí thuận lợi trong các cuộc thăm dò. Tại Tây Ban Nha, đảng Vox có khả năng trở thành một phần của chính phủ liên minh tiếp theo. Tại Anh, đảng Reform UK tiếp tục gây sức ép lên các đảng truyền thống.
Những diễn biến đó cho thấy lực lượng cực hữu đang dần chuyển từ vị trí phản biện bên ngoài sang khả năng tham gia hoặc chi phối quyền lực ở không ít quốc gia châu Âu. Nếu xu hướng này tiếp tục, hệ quả sẽ vượt khỏi phạm vi chính trị nội bộ từng quốc gia.
Liên minh châu Âu (EU) đang cần sự đoàn kết hơn bao giờ hết để ứng phó với các thách thức đến từ xung đột tại Ukraine, cạnh tranh kinh tế từ Trung Quốc, sức ép thương mại từ Mỹ cũng như những thách thức an ninh ngày càng phức tạp. Trong khi đó, các lực lượng dân tộc chủ nghĩa thường đặt lợi ích quốc gia lên trước các cam kết chung của EU, hoài nghi sâu sắc hơn về hội nhập và phản đối một số chính sách chung của khối.
Một châu Âu bị chia rẽ sẽ khó có đủ sức mạnh để bảo vệ lợi ích của chính mình. Tuy nhiên, cũng không nên coi sự trỗi dậy của cực hữu là xu thế không thể đảo ngược. Điều quan trọng là các lực lượng chính trị truyền thống phải nhìn thẳng vào những nguyên nhân làm cử tri thất vọng, thay vì chỉ cảnh báo về lực lượng cực hữu. Không thể chống chủ nghĩa dân túy bằng những khẩu hiệu chung chung khi những lo lắng về an ninh, việc làm, nhà ở, nhập cư và chất lượng dịch vụ công vẫn hiện hữu trong đời sống.
Chiến thắng của AfD vì thế là hồi chuông cảnh báo đối với nước Đức và cả châu Âu. Cách hiệu quả nhất để ngăn “mây đen" cực hữu lan rộng không phải là phớt lờ những đòi hỏi của cử tri, mà phải giải quyết bằng những chính sách thực chất, công bằng và hiệu quả. Bởi, nếu những nỗi lo chính đáng không được giải đáp, chúng sẽ tiếp tục trở thành mảnh đất màu mỡ cho những thông điệp cực đoan. Khi ấy, mây đen có thể không còn chỉ vần vũ trên bầu trời Saxony-Anhalt, mà có thể lan rộng ra nhiều nơi khác ở “lục địa già”.
