Dư luận không khỏi bất ngờ khi Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tuyên bố Israel bác bỏ kế hoạch 15 điểm về giải giáp Hamas tại Dải Gaza do Mỹ hậu thuẫn, đồng thời khẳng định Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) sẽ không rút khỏi Gaza cho đến khi Hamas được giải giáp hoàn toàn.
Tuyên bố này gây chú ý sâu sắc bởi trước đó chính quyền Tổng thống Donald Trump coi lộ trình do Hội đồng Hòa bình thúc đẩy là một bước đột phá nhằm giải quyết vấn đề Gaza. Kế hoạch 15 điểm được thiết kế theo hướng Hamas từng bước giải giáp, trong khi Israel từng bước rút quân và một cơ chế quản trị mới của Palestine cùng Lực lượng ổn định quốc tế đảm nhận vai trò an ninh, quản trị và tái thiết. Thực chất, đây là một công thức “đổi an ninh lấy rút quân”, Hamas phải từ bỏ năng lực quân sự, còn Israel phải từng bước thu hẹp sự hiện diện quân sự tại Gaza.
Một kế hoạch như vậy đòi hỏi hai bên phải hành động đồng thời và có thể kiểm chứng, bởi nếu một bên đi trước, bên đó sẽ phải đối mặt nguy cơ bị bên kia không thực hiện cam kết. Theo cách tiếp cận của Mỹ, giải giáp Hamas và rút quân của Israel có thể được triển khai từng bước, gắn với cơ chế giám sát và xác minh. Lộ trình được thiết kế theo nguyên tắc chuyển tiếp từng giai đoạn, với những bước đi của mỗi bên gắn với việc bên kia hoàn thành nghĩa vụ.
Tuy nhiên, với Thủ tướng Netanyahu, ông muốn Hamas phải thật sự mất khả năng quân sự trước khi Israel chấp nhận rút quân. Đây là sự khác biệt không chỉ về trình tự thực hiện mà còn về cách hai bên nhìn nhận bản chất của cuộc xung đột. Nhìn bên ngoài, tuyên bố bác bỏ kế hoạch hòa bình 15 điểm của ông Netanyahu có thể được giải thích bằng nỗi lo Hamas tái vũ trang. Nhưng đặt trong bối cảnh chính trị Israel hiện nay, quyết định công khai bác bỏ kế hoạch của Tổng thống Mỹ còn mang một thông điệp chính trị rất rõ.
Cuộc bầu cử Israel đang đến gần, trong khi ông Netanyahu vẫn phải đối mặt sức ép từ các lực lượng cánh hữu và cực hữu trong liên minh cầm quyền. Những lực lượng này vốn phản đối mạnh mẽ mọi phương án có thể dẫn tới việc Israel rút quân khỏi Gaza trước khi Hamas bị vô hiệu hóa hoàn toàn. Trong bối cảnh đó, chấp nhận lộ trình của ông Trump có thể khiến Netanyahu gặp khó khăn khi bầu cử đang đến gần. Ông có nguy cơ bị cho là mềm yếu, nhượng bộ Washington hoặc đánh đổi an ninh Israel để đạt một thỏa thuận ngoại giao.
Ngược lại, việc công khai nói “không” với Nhà Trắng giúp ông Netanyahu truyền đi thông điệp rằng, Israel có thể hợp tác với Mỹ nhưng không chấp nhận đánh đổi quyền tự quyết về an ninh.
Theo giới quan sát, việc “thoái Mỹ, lo bầu cử” có thể hiệu quả về mặt chính trị trong ngắn hạn, nhưng lại tiềm ẩn rủi ro lớn về chiến lược. Quan hệ Mỹ - Israel từ lâu được xây dựng trên nền tảng lợi ích chiến lược sâu rộng. Mỹ cung cấp cho Israel sự hậu thuẫn ngoại giao, quân sự và chính trị quan trọng, trong khi Israel là một đối tác then chốt giúp Washington duy trì ảnh hưởng tại Trung Đông.
Tuy nhiên, một liên minh bền vững không có nghĩa là một bên phải chấp nhận mọi quyết định của bên kia. Việc ông Netanyahu công khai bác bỏ kế hoạch của ông chủ Nhà Trắng Donald Trump được xem rất nhạy cảm, bởi Tổng thống Mỹ đang tìm kiếm một kết quả ngoại giao có thể chứng minh rằng Washington đủ khả năng chấm dứt các cuộc xung đột ở Trung Đông. Nếu Israel từ chối thực hiện phần việc then chốt của mình, toàn bộ cấu trúc kế hoạch hòa bình có nguy cơ bị đình trệ.
Song, chính quyền Tổng thống Donald Trump cũng sẽ phải đối mặt với một bài toán khó: Gây sức ép với đồng minh hay tiếp tục nhượng bộ để duy trì quan hệ chiến lược? Nếu gây sức ép quá mạnh, ông Donald Trump có thể làm tổn thương quan hệ với Israel và đối mặt với phản ứng từ những lực lượng chính trị Mỹ vốn ủng hộ Tel Aviv. Nhưng nếu tiếp tục nhượng bộ, uy tín của Washington trong vai trò trung gian lại có thể bị suy giảm, bởi các bên khác sẽ đặt câu hỏi liệu Mỹ có thật sự đủ khả năng buộc đồng minh của mình thực hiện những gì đã cam kết hay không.
Dù vậy, sẽ là quá sớm vào lúc này nếu cho rằng quan hệ Mỹ - Israel đang đứng trước nguy cơ đổ vỡ. Washington và Tel Aviv vẫn có những lợi ích chiến lược rất lớn gắn kết với nhau. Israel cần sự hậu thuẫn của Mỹ, trong khi Washington vẫn coi Israel là đối tác an ninh quan trọng tại Trung Đông. Chính ông Netanyahu cũng cho biết, Israel đang tiếp tục thảo luận với phía Mỹ về những điểm còn bất đồng. Điều đó cho thấy cánh cửa thương lượng vẫn chưa đóng lại. Vấn đề là mức độ nhượng bộ của mỗi bên sẽ đến đâu.
Vết rạn nứt từ việc ông Netanyahu bác bỏ kế hoạch hòa bình 15 điểm có thể chưa đủ để phá vỡ quan hệ đồng minh thân cận Mỹ - Israel. Nhưng nếu Washington và Tel Aviv không tìm được một thỏa hiệp về vấn đề Dải Gaza, vết rạn ấy có thể ngày càng rộng, biến một bất đồng khó hàn gắn, tác động không nhỏ tới mối quan hệ đồng minh bền chặt giữa hai bên.
