Một ống kính hướng về những phận đời mất mát
Ishikawa Bunyo sinh năm 1938 ở Okinawa, hòn đảo cực nam Nhật Bản từng là mặt trận đẫm máu trong Chiến tranh thế giới thứ hai, rồi sau đó tiếp tục tồn tại dưới bóng những căn cứ quân sự nước ngoài suốt nhiều thập kỷ. Ông ngoại của ông cũng đã mất trong chiến tranh. Có lẽ chính ký ức ấy đã âm thầm định hình cách nhìn của Ishikawa Bunyo giai đoạn sau, khi người phóng viên trẻ tình cờ đặt chân tới một chiến trường khác, cách quê nhà hàng nghìn cây số.
Năm 1964, Ishikawa rời Nhật Bản chỉ với 27 USD trong túi, qua Hồng Kông (Trung Quốc), rồi tới Sài Gòn. Từ tháng 1/1965, ông bắt đầu bốn năm sống và tác nghiệp tại miền nam Việt Nam với tư cách phóng viên ảnh tự do. Không có tiền thuê nhà, ông ở nhờ một căn phòng của gia đình người Việt biết tiếng Nhật, dùng chung nhà tắm, tự xách nước sinh hoạt, chi phí ăn uống mỗi tháng đều phải hết sức dè sẻn.
Từ căn phòng trọ khiêm tốn ấy, ông bắt đầu những chuyến đi vào các vùng giao tranh ác liệt nhất, trong đó có những ngày lăn lộn ở vùng đầm lầy U Minh, Cà Mau. Ít lâu sau, ông tìm đường ra miền bắc, ghi lại cảnh người dân sống dưới bom đạn. Rất ít phóng viên nước ngoài thời ấy đi được cả hai miền Việt Nam như ông.
Hành trình qua những nơi chịu nhiều mất mát của chiến tranh khiến góc nhìn của Ishikawa ngày càng hướng đến những phận đời bất hạnh. Ống kính của ông cứ thế neo lại những gương mặt thường dân: Người mẹ bị thương ngay trên nắp hầm trú ẩn, trẻ em trong khu tập thể Hai Bà Trưng (Hà Nội) vừa hứng bom, hay những hình hài tội nghiệp bị chất độc da cam đeo bám suốt đời.
Ông từng kể, chính khi chứng kiến cảnh người Việt Nam mất nhà cửa, trẻ em trở thành nạn nhân chiến tranh, ông cảm nhận một sự gắn bó kỳ lạ, bởi những điều ấy cũng từng xảy ra trên quê hương Okinawa của ông. “Chiến tranh xảy ra thì ở đâu cũng vậy, dân thường sẽ trở thành nạn nhân đầu tiên”, Ishikawa giải thích.
Tình yêu đặc biệt với Việt Nam
Rời Việt Nam sau năm 1968, Ishikawa Bunyo trở thành phóng viên ảnh cơ hữu của nhật báo Asahi Shimbun suốt 15 năm, trước khi quay lại làm việc tự do vào năm 1984. Nhưng Việt Nam chưa bao giờ thật sự rời khỏi hành trình cầm máy của ông.
Ông tiếp tục theo chân bộ đội Việt Nam sang Campuchia ghi lại những gì diễn ra dưới chế độ Khmer Đỏ, rồi có mặt ở nhiều điểm nóng khác của thế giới - từ Lào, Campuchia, Bosnia-Herzegovina, Kosovo, Somalia cho đến Afghanistan. Ở đâu, ông cũng luôn mang theo cùng một mối bận tâm: Số phận của những thường dân mắc kẹt giữa các cuộc xung đột.
Khi đất nước Việt Nam bước vào thời bình, Ishikawa Bunyo vẫn đều đặn quay lại. Năm 1998, ông tổ chức một triển lãm ảnh tư liệu về chiến tranh Việt Nam tại Tokyo và ba thành phố lớn của Nhật Bản, sau đó tặng toàn bộ tác phẩm của triển lãm cho Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh ở Thành phố Hồ Chí Minh. Những năm sau đó, ảnh của ông tiếp tục được giới thiệu trong nhiều triển lãm về chiến tranh và hòa bình, trong đó có các triển lãm nhìn lại nửa thế kỷ ông gắn bó với Việt Nam.
Ở tuổi 80, Ishikawa còn thực hiện một hành trình khác thường: Đi bộ từ Mũi Soya ở cực Bắc Nhật Bản đến Naha, Okinawa, với quãng đường khoảng 3.500 km. Ông hoàn thành hành trình vào năm 2019, tiếp tục dùng câu chuyện của mình để nói về Okinawa, chiến tranh và các căn cứ quân sự Mỹ. Đó là một hành trình tưởng như rất xa Việt Nam, nhưng thực chất vẫn nối tiếp câu chuyện ông bắt đầu từ thập niên 60 thế kỷ trước.
Ishikawa Bunyo cũng là tác giả của một trong những bức chân dung được biết đến nhiều nhất về Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Ông từng nhiều lần gặp gỡ cựu chiến binh hai nước, giảng dạy cho sinh viên báo chí, và tháng 3/2024, dù đã 86 tuổi, phải chống gậy để bước lên sân khấu, ông vẫn không quên mang theo máy ảnh tới buổi giao lưu với các đồng nghiệp trẻ tại một tòa soạn ở Thành phố Hồ Chí Minh.
Ông bảo, với ông, hòa bình đơn giản là khi con người ta được sống một cuộc sống bình thường: Đi học, đi làm, đọc sách, làm nông... Năm 2025, khi Việt Nam tổ chức các hoạt động kỷ niệm 50 năm kết thúc chiến tranh, ông một lần nữa trở lại Thành phố Hồ Chí Minh. Đó cũng là chuyến đi nước ngoài cuối cùng của ông, theo ê-kíp thực hiện bộ phim tài liệu về cuộc đời mình.
Sứ mệnh gửi lại qua 15.000 bức ảnh
Ở Nhật Bản, tuổi nghỉ hưu thông thường là 60, nhưng Ishikawa Bunyo chưa từng thật sự dừng lại. Ông về sống ở thành phố Suwa, tỉnh Nagano, và từ đó tiếp tục lên đường mỗi khi có biến cố: Trận động đất - sóng thần và sự cố nhà máy điện hạt nhân Fukushima Daiichi năm 2011, rồi trận động đất bán đảo Noto đầu năm 2024, khi ông đã ở tuổi ngoài 85 vẫn xách máy đến hiện trường, để kể lại câu chuyện về những nạn nhân.
Với ông, sứ mệnh của một phóng viên ảnh không dừng lại ở tuổi nghỉ hưu, không đo bằng giá trị thương mại của một tấm ảnh, mà nằm ở việc lưu giữ và truyền lại những khoảnh khắc ấy cho thế hệ sau. Trong lời bạt của một trong những cuốn sách ảnh tâm huyết nhất đời mình, Ishikawa Bunyo viết: “Để ngăn chặn chiến tranh, điều quan trọng là con người phải hiểu được thực tế của nó và hình dung ra trọn vẹn bi kịch mà nó gây ra”.
Suốt hơn sáu thập kỷ cầm máy, ông đã chọn cách hiểu ấy bằng con đường gian nan nhất: Đi đến tận nơi, ở lại đến cùng, và trao lại cho hậu thế gương mặt thật của những con người đã phải chịu đựng nghịch cảnh. Ishikawa Bunyo giờ đã đi xa, nhưng hơn 15.000 bức hình ông để lại vẫn đang tiếp tục công việc mà ông theo đuổi cả đời: Nhắc nhở với người xem rằng, hòa bình xét cho cùng, không tự nhiên mà có. Nó là thứ quý giá mà để có được, nhiều dân tộc đã phải đánh đổi biết bao máu xương...
Với những đóng góp bền bỉ và tình yêu đặc biệt với Việt Nam, năm 2003, Ishikawa Bunyo được trao Huy chương Vì sự nghiệp Văn hóa - Thông tin Việt Nam, một vinh dự mà người phóng viên đã dành cả trái tim cho đất nước hình chữ S ấy, thường xuyên hãnh diện mang ra khoe với bạn bè, đồng nghiệp.
