Những vở kịch kéo dài từ sáng đến chiều
“Nhà hát Odéon luôn tìm kiếm một trải nghiệm mà khán giả hầu như không biết gì trước khi bước vào. Nó giống như một cuộc phiêu lưu nhỏ tràn ngập bất ngờ”, Julien Gosselin chia sẻ.
Hai tháng tới, sân khấu Cour d’honneur du Palais des Papes (Sảnh Danh dự) của Cung điện Giáo hoàng tại Avignon (Pháp) sẽ là nơi diễn ra hai vở kịch kéo dài năm giờ đồng hồ của Gosselin. Thực tế, đây không phải lần đầu đạo diễn người Pháp ra mắt các tác phẩm marathon với thời lượng vượt xa mức trung bình.
Tháng 11/2025, vở Musée Duras khai diễn từ 10 giờ sáng, kéo dài tới 10 tiếng đồng hồ và được chia thành năm phần. Tất cả vé được bán hết sạch, bất kể thời gian diễn ra trong ngày thường. Trước đó, vở Le Passé dựa trên kịch bản về nhà văn Nga Leonid Andreyev được tờ Libération mô tả là “một cơn lốc hình ảnh và cảm xúc”.
“Liệu có kỳ quặc không? Rõ ràng là vậy! Sân khấu chỉ thật sự bắt đầu khi cơ thể và tinh thần khán giả đã đủ mệt để dẹp bỏ “những bức tường” kháng cự. Mọi người có thể thích hoặc không, nhưng công việc của tôi không phải là làm hài lòng họ”, Gosselin nhấn mạnh.
Sự kỳ quặc là điều chẳng mấy ai dám thực hiện, trong thời điểm ngành sân khấu Pháp và châu Âu chịu sức ép tài chính nặng nề nhất xuyên suốt nhiều thập kỷ. Trợ cấp công giảm, chi phí lao động tăng, sân khấu giờ còn phải cạnh tranh với nền tảng giải trí số. Chính người tiền nhiệm Stéphane Braunschweig đã phải rời ghế vì ngân sách nghệ thuật liên tục bị cắt giảm, trong khi chi phí vận hành leo thang.
Dẫu vậy, Gosselin vẫn thương lượng được khoản đầu tư bổ sung gần 600.000 USD đến năm 2026. Tất cả là nhờ thành công vượt ngoài kỳ vọng của những vở kịch marathon.
Niềm đam mê sau cánh gà
Gosselin lớn lên ở thành phố cảng Calais, miền bắc nước Pháp. Lần đầu tới thăm Nhà hát Odéon là một chuyến đi dã ngoại để xem The Fan, một vở kịch kinh điển thế kỷ XVIII của tác giả Carlo Goldoni. Gosselin không có chút ấn tượng nào với chuyến đi ấy. Thậm chí, ông còn không hiểu điều gì thu hút mọi người đến đó.
Thay vì những sân khấu cổ điển, Gosselin bị cuốn hút bởi phong trào nghệ thuật tiên phong đầy táo bạo từ nước láng giềng Bỉ. Qua những lần trốn học để giúp đỡ việc vặt tại các địa điểm biểu diễn địa phương tới khi theo học trường kịch École du Nord ở Lille, Gosselin nhanh chóng nhận ra tình yêu của mình với công việc phía sau hậu trường.
“Tôi muốn có mặt ở đó vào buổi sáng, khi xe tải đang dỡ hàng, giữa bầu không khí nồng nặc mùi cà-phê và thuốc lá, và cả những buổi tối, khi mọi người đang nhâm nhi đồ uống sau các buổi diễn”, ông hồi tưởng.
Thành công nhanh chóng đến với Gosselin, khi ông cùng bạn học bắt tay vào dựng những vở kịch đầu tay với kinh phí gần như không đáng kể. Liên hoan Avignon - sự kiện sân khấu và nghệ thuật biểu diễn thường niên lớn nhất nước Pháp, đã gửi lời mời Gosselin dàn dựng một vở ngắn. Song, Gosselin đã thẳng thừng từ chối.
Ông nhấn mạnh bản thân muốn làm một vở diễn hoàn chỉnh và đề nghị dựng toàn bộ một tiểu thuyết của Michel Houellebecq. Vincent Baudriller, Giám đốc Liên hoan Avignon khi ấy, đã cười và rồi bất ngờ “bật đèn xanh”. Vài tháng sau, Atomised - tác phẩm dài tới bốn giờ, ngay lập tức đưa tên tuổi Gosselin lên tầm cao mới.
Hai tác phẩm tiếp đó là Les Particules élémentaires (tạm dịch: Những hạt cơ bản, năm 2013) và 2666 (được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên dài hơn 900 trang của Bolano năm 2016) đã nhận được sự hoan nghênh nồng nhiệt và khẳng định vị thế của ông tại Liên hoan Avignon. Tới năm 2018, Gosselin nhận Giải thưởng Sân khấu châu Âu lần thứ XV - là một trong những giải thưởng danh giá nhất trong lĩnh vực sân khấu tại Lục địa già.
Người tái định hình sân khấu Pháp và châu Âu
Julien Gosselin vốn không phát minh ra sân khấu marathon, nhưng ông là một trong những đạo diễn đưa loại hình nghệ thuật này ra khỏi vùng thực nghiệm, để rồi nâng tầm chúng như những “viên ngọc quý” của sân khấu chính thống châu Âu. Các vở diễn của ông được khán giả đánh giá cao, xuất phát từ cảm xúc.
Như Gosselin nhận định, một vở diễn hay phải tập hợp những yếu tố mâu thuẫn. Điều đó vô hình trung tái định nghĩa một câu hỏi nền tảng: Sân khấu dành cho ai - những người muốn được dẫn dắt hay các cá nhân muốn bị đặt vào trạng thái không thoải mái một cách có kiểm soát?
Gosselin còn thể hiện sự sáng tạo đặc biệt khi đưa camera và màn hình vào giữa sân khấu. Diễn viên phải thể hiện đồng thời trên sàn và trên màn hình. Trong nền sân khấu kịch vốn dè dặt với tác động của điện ảnh, ông hòa trộn cả hai mà “không để bên này nuốt lấy bên kia”. Đó cũng là lý do tác phẩm của ông không thể xem lại qua băng hình.
Chính tầm nhìn xa và sự cởi mở trong tư duy cũng giúp tên tuổi Gosselin vượt xa khỏi biên giới nước Pháp. Ông cũng là nghệ sĩ liên kết của Volksbühne Berlin - nhà hát thực nghiệm cấp tiến nhất nước Đức, nơi các tác phẩm văn học được chuyển thể thành các trải nghiệm đa phương tiện táo bạo.
Năm 2024, việc Bộ Văn hóa Pháp bổ nhiệm Julien Gosselin vào vị trí Giám đốc Nhà hát Odéon đã tạo nên “cơn địa chấn” trong giới nghệ thuật. Quyết định này giống như thông điệp mạnh mẽ về sự trẻ hóa và đổi mới trong lĩnh vực sân khấu.
Với lịch sử lâu đời, Odéon là một trong sáu nhà hát quốc gia của Pháp, đồng thời cũng là biểu tượng của hệ thống nhà hát hàn lâm. Nơi đây cũng chứng kiến biết bao biến động xã hội dữ dội. Các sinh viên đã từng chiếm đóng Nhà hát Odéon vào năm 1968. Công nhân nhà hát cũng lấy đây làm nơi trú ẩn qua đại dịch Covid-19. Trong những bức tường đá có tuổi đời hàng thế kỷ này, bất cứ điều gì cũng có thể xảy ra.
“Tôi chưa từng chỉ đạo một nhà hát kịch nào trước đây. Tôi nghĩ bất cứ điều gì cũng có thể xảy ra. Dẫu vậy, tôi muốn Nhà hát Odéon không chỉ là nơi chúng ta đến xem kịch đơn thuần, mà còn giúp mỗi người cảm nhận sự tồn tại của chính mình thông qua những câu chuyện vĩ đại của thế giới”, Gosselin chia sẻ.
Khi phần lớn các giám đốc nhà hát lựa chọn phương án an toàn hóa chương trình và tên tuổi quen thuộc, Julien Gosselin đã quyết định “bơi ngược dòng”. Dẫu vậy, những vở kịch đều bán hết vé, dù những suất diễn bắt đầu lúc 10 giờ sáng, ngày thường và kéo dài đến tận chiều muộn. Đó là bằng chứng rõ ràng để khẳng định: Sân khấu kịch không chết vì thiếu khán giả, nhưng sẽ lụi tàn nếu chúng ta không đủ bản lĩnh để mang tới những câu chuyện mới lạ và độc đáo hơn ■
Với mong muốn chinh phục cả các khán giả trẻ, Gosselin không chỉ cố gắng hình dung thị hiếu của họ, mà còn sử dụng tiếng nói của các nghệ sĩ cùng thế hệ với họ. Điều này đồng nghĩa với việc mở cửa nhà hát cho các buổi biểu diễn DJ, các sự kiện lớn dành cho thanh niên. Phần đầu của vở Extinction là bản nhạc điện tử do DJ trình diễn.
