Tiến sĩ Jayshree Seth: "Phụ nữ cần được trao quyền trong dẫn dắt khoa học"

Tiến sĩ Jayshree Seth, Nhà khoa học Doanh nghiệp tại Tập đoàn 3M (Mỹ) và thành viên Hội đồng Sơ khảo Giải thưởng VinFuture khẳng định, phụ nữ làm lãnh đạo trong khoa học không nên được nhìn nhận như một “ngoại lệ”, càng không phải là điều gây ngạc nhiên. Theo bà, để phụ nữ thực sự phát huy vai trò trong STEM, cần những thay đổi mang tính hệ thống nhằm trao quyền, tạo cơ hội phát triển và đưa họ vào các vị trí có ảnh hưởng.

Kiên trì thúc đẩy và bảo vệ vai trò của giáo dục STEM

Tiến sĩ Jayshree Seth, nhà khoa học đang sở hữu hơn 80 bằng sáng chế, với những đóng góp nổi bật trong phát triển các sản phẩm và nền tảng công nghệ tiên tiến được ứng dụng ở quy mô công nghiệp, vừa được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Kỹ thuật Quốc gia Mỹ (NAE) - một trong những vinh dự cao nhất trong lĩnh vực kỹ thuật.

Đằng sau danh hiệu là hành trình bền bỉ vượt qua khuôn mẫu của chính mình, khơi nguồn cảm hứng cho nhiều thế hệ phụ nữ tham gia khoa học.

Tiến sĩ Jayshree Seth cho biết, bà thực sự rất xúc động và tự hào khi sự vinh danh này không chỉ nhờ những sáng kiến đổi mới, mà còn vì sự kiên trì thúc đẩy và bảo vệ vai trò của giáo dục STEM. Sự ghi nhận này cho thấy giá trị không chỉ nằm ở các thành tựu kỹ thuật thuần túy. Việc cổ vũ, lan tỏa và nâng tầm giáo dục STEM tự thân đã có thể được xem là một biểu hiện của sự xuất sắc trong lĩnh vực kỹ thuật.

Dù lĩnh vực STEM đã có nhiều chuyển biến tích cực, phụ nữ vẫn đối mặt với không ít thách thức. Một trong những rào cản lớn nhất là tỷ lệ nữ giới trong các ngành khoa học và kỹ thuật vẫn còn thấp, đặc biệt ở những vị trí lãnh đạo.

Sự mất cân bằng này có thể tạo ra vòng luẩn quẩn khi các định kiến tiếp tục được củng cố: từ hình dung “một nhà khoa học trông như thế nào”, “ai phù hợp với ngành kỹ thuật”, cho đến những chuẩn mực ngầm về con đường dẫn tới thành công. Đôi khi, bạn chỉ cần bền bỉ đi tiếp con đường mình đã chọn. Những trải nghiệm ấy không chỉ định hình cách bạn tư duy, mà còn giúp bạn có thể hỗ trợ và dẫn dắt những người đi chung con đường.

Theo Tiến sĩ Seth, nỗ lực cá nhân là cần thiết nhưng chưa đủ. Điều quan trọng hơn là cần những thay đổi mang tính hệ thống để phụ nữ không chỉ bước vào STEM mà còn có thể phát triển sự nghiệp và nắm giữ các vị trí có ảnh hưởng.

Dù lĩnh vực STEM đã có nhiều chuyển biến tích cực, phụ nữ vẫn đối mặt với không ít thách thức. Một trong những rào cản lớn nhất là tỷ lệ nữ giới trong các ngành khoa học và kỹ thuật vẫn còn thấp, đặc biệt ở những vị trí lãnh đạo.

Tiến sĩ Jayshree Seth

Trong bộ 3 cuốn sách “Heart of Science” (tạm dịch: Trái tim của Khoa học) của mình, tôi gọi đó là “hệ sinh thái” (ecosystem), bao gồm nhiều yếu tố bắt đầu bằng chữ E: Exposure (tiếp xúc), Encouragement (khích lệ), Education (giáo dục), Economics (kinh tế), Empowerment (trao quyền), Empathy (thấu cảm), Ethics (đạo đức).

Theo bà, những yếu tố này có thể tạo nên ảnh hưởng sâu sắc đối với hành trình của một người trong STEM, từ những năm tháng đầu đời cho đến khi bước vào sự nghiệp.

Chẳng hạn, với giáo dục, chúng ta cần suy nghĩ lại cách dạy STEM ngay từ những năm đầu đời, làm sao để nội dung gắn chặt hơn với thực tiễn và phản ánh sự đa dạng của những người làm khoa học. Tôi tin rằng bản thân mình cũng đã có thể hưởng lợi rất nhiều nếu khi đó có được cách tiếp cận như vậy.

Khích lệ nghĩa là xây dựng môi trường và văn hóa làm việc nơi các bé gái và phụ nữ trẻ được hỗ trợ, được cố vấn và được bảo trợ, không chỉ được “mời tham gia” mà còn được cân nhắc cho các vị trí lãnh đạo.

Còn trao quyền là khi họ thực sự có được nền tảng và quyền hạn để đứng ra dẫn dắt. Không chỉ có “chỗ ngồi trên bàn”, mà còn có tiếng nói, được lắng nghe và coi trọng.

VinFuture gửi đi thông điệp mới về vai trò của phụ nữ trong khoa học

Là nhà khoa học làm việc trong môi trường doanh nghiệp, Tiến sĩ Seth cho biết bà luôn nhìn khoa học dưới góc độ rất thực tế: một phát hiện chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành ứng dụng giúp thay đổi cuộc sống. Bà nhận ra rằng, VinFuture cũng đang kiên trì theo đuổi và thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu hàn lâm và đời sống thực tiễn.

Chia sẻ về thời gian ở Việt Nam để tham gia Hội đồng Sơ khảo VinFuture, Tiến sĩ Seth cho biết, các thành viên làm việc rất nghiêm túc, xem xét các đề cử hợp lệ và lập danh sách rút gọn dựa trên tiêu chí do Hội đồng Giải thưởng VinFuture đề ra. Yêu cầu tiên quyết là tính chặt chẽ trong nghiên cứu khoa học, nhằm bảo đảm mọi kết quả đưa ra đều xác thực, có thể kiểm chứng, tái lập và dựa trên nền tảng học thuật vững vàng.

Các nhà khoa học đều đánh giá các công trình đề cử rằng nghiên cứu này có thực sự tác động đến đời sống con người hay không? Đổi mới sáng tạo đó có khả năng nhân rộng hay có bền vững trong dài hạn hay không? Chính quá trình chuyển hóa từ phòng thí nghiệm ra thực tiễn cuộc sống mới là nơi tạo nên khác biệt.

Tiến sĩ Seth đánh giá sự ra đời của VinFuture - một giải thưởng khoa học quốc tế khởi nguồn từ Việt Nam nhưng mang tầm vóc toàn cầu là dấu ấn đặc biệt. Không chỉ tôn vinh các công trình xuất sắc, giải thưởng còn góp phần xây dựng một hệ sinh thái khoa học bài bản, có chiều sâu và định hướng phát triển lâu dài.

Sự ra đời của VinFuture - giải thưởng khoa học quốc tế khởi nguồn từ Việt Nam nhưng mang tầm vóc toàn cầu được xem là một dấu ấn đặc biệt. Không chỉ tôn vinh các công trình xuất sắc, giải thưởng còn góp phần kiến tạo một hệ sinh thái khoa học bài bản, có chiều sâu và định hướng phát triển lâu dài.

Quan trọng hơn cả, giải thưởng từng bước định vị Việt Nam trở thành trung tâm mới về công nghệ tiên tiến, phát triển và hợp tác. Những trung tâm như vậy giúp các quốc gia dần trở thành “nơi kiến tạo công nghệ” thay vì chỉ là “nơi tiếp nhận, tiêu dùng”. Đó là bước tiến lớn trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo - khi những quốc gia từng được xem là “ngoại vi” của tiến bộ khoa học nay chủ động đóng góp vào việc giải quyết vấn đề của nhân loại.

Theo bà, phụ nữ vẫn còn chiếm tỷ lệ khiêm tốn trong các lĩnh vực STEM, đặc biệt ở vị trí lãnh đạo. Cùng với đó, các định kiến kéo dài về STEM nếu không được thay đổi sẽ tiếp tục tạo ra những rào cản tâm lý rất lớn. Tất cả những yếu tố này tích tụ và gia tăng theo thời gian.

VinFuture có một giải thưởng dành riêng cho các nhà khoa học nữ có ý nghĩa đặc biệt bởi nó trực tiếp giải quyết trở ngại mang tính hệ thống. Nó tạo ra nhiều tác động cùng lúc: Đưa những đóng góp của phụ nữ ra ánh sáng trên sân khấu toàn cầu và tạo ra hình mẫu truyền cảm hứng cho thế hệ tiếp theo.

Tiến sĩ Jayshree Seth

Chính vì vậy, khi VinFuture có một giải thưởng dành riêng cho các nhà khoa học nữ có ý nghĩa đặc biệt bởi nó trực tiếp giải quyết trở ngại mang tính hệ thống. Nó tạo ra nhiều tác động cùng lúc: Đưa những đóng góp của phụ nữ ra ánh sáng trên sân khấu toàn cầu và tạo ra hình mẫu truyền cảm hứng cho thế hệ tiếp theo.

Quan trọng hơn, việc thiết kế một hạng mục như vậy gửi đi thông điệp rất rõ ràng: vai trò lãnh đạo khoa học của phụ nữ phải được trân trọng và được kỳ vọng, chứ không phải điều “ngoại lệ” hay “gây bất ngờ”.

Vì thế, bà gửi gắm thông điệp tới nữ khoa học trẻ, rằng hãy mạnh dạn theo đuổi đam mê và kiên trì với con đường đã chọn. Thế giới này còn rất nhiều vấn đề đang chờ được giải quyết, nhiều thách thức đang cần ý tưởng mới mẻ. Hãy theo đuổi đam mê, mở lối tiên phong và tự định hình sự nghiệp của mình. Hãy mang cả những mối quan tâm khác của bạn vào STEM, như cách bà đã kết hợp niềm yêu thích khoa học xã hội và nhân văn với nghiên cứu kỹ thuật.

"Chúng ta hoàn toàn có thể thách thức những cấu trúc cũ kỹ, tháo gỡ khuôn mẫu và phá vỡ định kiến về ai có thể bước vào, ai trụ lại và ai xuất sắc trong STEM", bà nói.