Từ tư duy ngắn hạn đến phát triển bền vững
Nhiều năm trước, phần lớn các hộ dân tại Đô Lương, Thanh Chương, Anh Sơn, Yên Thành, Con Cuông, Tân Kỳ (trước đây),... trồng rừng chủ yếu cung cấp nguyên liệu cho các nhà máy sản xuất dăm, viên nén. Mô hình này dựa trên chu kỳ khai thác ngắn (4-5 năm), tuy thu hồi vốn nhanh, nhưng sản phẩm gỗ nhỏ, giá trị kinh tế thấp so với gỗ được khai thác ở chu kỳ dài hơn.
Thời gian gần đây, gia đình ông Đậu Văn Thắng và nhiều hộ dân ở xã Lương Sơn đã chuyển từ trồng rừng truyền thống sang trồng rừng gỗ lớn, gắn với chứng chỉ quản lý rừng bền vững (FSC). Ông Thắng chia sẻ: “Từ khi tham gia dự án trồng rừng có chứng chỉ với Công ty Biomass Fuel Việt Nam, người dân chúng tôi được tập huấn quy trình kỹ thuật sản xuất, được cấp cây giống bảo đảm chất lượng, có nguồn gốc. Với hơn 2 ha cây keo gia đình trồng rừng FSC đang sinh trưởng, phát triển tốt, công ty cam kết thu mua gỗ với giá cao hơn thị trường, chúng tôi rất phấn khởi”.
Tại Hợp tác xã Lâm nghiệp và dịch vụ tổng hợp xã Thanh Thủy, năm 2024 vừa qua, hơn 100 ha rừng keo hơn 10 năm tuổi đã đem lại giá trị, hiệu quả kinh tế cao. Ông Nguyễn Sỹ Bình, Giám đốc Hợp tác xã cho biết: Chuyển đổi mô hình rừng gỗ nhỏ sang rừng gỗ lớn, theo tính toán sơ bộ, cho hiệu quả kinh tế gấp 3 lần; tiết kiệm được chi phí mua cây giống, công sức trồng, chăm sóc cây con.
Nếu rừng keo trồng 5 năm mang về doanh thu 50-60 triệu đồng/ha, thì rừng từ 10 năm tuổi cho doanh thu 140-150 triệu đồng/ha, chưa tính gỗ có cấp chứng chỉ FSC giá bán sẽ cao hơn 10-12% so với gỗ chưa có chứng chỉ. Nhận thấy lợi ích kinh tế từ trồng rừng gỗ lớn gắn với chứng chỉ FSC, ngày càng có nhiều hộ dân đăng ký tham gia. Hợp tác xã có 1.600 ha rừng được cấp chứng chỉ FSC.
Nghệ An hiện có gần 1 triệu ha rừng, trong đó hơn 246.000 ha rừng trồng, 34.000 ha rừng gỗ lớn và 32.600 ha rừng được cấp chứng chỉ FSC. Đây là nền tảng quan trọng để đưa sản phẩm gỗ hợp pháp, bền vững vào các thị trường cao cấp như Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản với các yêu cầu khắt khe về nguồn gốc và chất lượng. Theo số liệu giai đoạn 2020-2024, sản lượng gỗ khai thác bình quân hằng năm của tỉnh đạt 1,58 triệu m³, với 1.052 cơ sở chế biến gỗ và lâm sản; kim ngạch xuất khẩu đạt trung bình 254 triệu USD/năm, năm 2024 đạt kỷ lục 304 triệu USD.
Ông Nguyễn Danh Hùng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Nghệ An cho biết: “Tỉnh đang đẩy mạnh phát triển rừng gỗ lớn, cấp chứng chỉ FSC, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu số ngành lâm nghiệp, ứng dụng viễn thám, GIS và phần mềm quản lý hiện đại nhằm tăng tính minh bạch và truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu cấp thiết trong quá trình hội nhập”. Từ thực tiễn đổi mới tư duy trồng rừng, Nghệ An đang bước vào giai đoạn phát triển công nghiệp chế biến có hàm lượng công nghệ và giá trị tăng cao hơn.
“Cú huých” mới
Mặc dù tiềm năng ngành chế biến gỗ và lâm sản của Nghệ An rất lớn, song thực tế tỉnh vẫn chưa khai thác hết lợi thế để phát triển tương xứng. Ông Nguyễn Danh Hùng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh thừa nhận: Hiện nay, năng suất, chất lượng, giá trị kinh tế từ rừng trồng ở Nghệ An còn thấp so với bình quân vùng và cả nước. Cơ cấu sản phẩm lâm nghiệp mất cân đối, chủ yếu tập trung vào sơ chế, giá trị gia tăng thấp, trong đó dăm gỗ chiếm tỷ trọng cao.
Thực tế ở Nghệ An hiện nay, kim ngạch xuất khẩu dăm gỗ vẫn chiếm tỷ trọng tới 85-90% tổng kim ngạch nhóm mặt hàng gỗ và lâm sản của tỉnh. Năm 2020, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng dăm gỗ đạt 140 triệu USD, đến năm 2024 lại tăng lên hơn 280 triệu USD. Đây là thực tế rất khó để tỉnh quyết tâm đến năm 2030 chấm dứt hoàn toàn sản xuất dăm gỗ, chuyển mạnh sang chế biến sâu.
Việc phát triển Khu Lâm nghiệp ứng dụng công nghệ cao vùng Bắc Trung Bộ được kỳ vọng sẽ tạo cú huých mạnh mẽ, thúc đẩy ngành chế biến gỗ có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn.
Với lợi thế sẵn có, Nghệ An đặt mục tiêu đến năm 2030, kim ngạch xuất khẩu gỗ và lâm sản ngoài gỗ đạt khoảng 500 triệu USD/năm; hơn 70% số cơ sở chế biến đạt công nghệ tiên tiến, thân thiện với môi trường; hơn 50% số sản phẩm xuất khẩu từ gỗ hợp pháp; diện tích rừng nguyên liệu đạt 250.000 ha, trong đó, 80.000 ha rừng gỗ lớn và 70.000 ha rừng được cấp chứng chỉ FSC,...
Ông Trần Quang Luận, Chủ tịch Hiệp hội Chế biến gỗ và lâm sản Nghệ An cho rằng: Khu Lâm nghiệp ứng dụng công nghệ cao sẽ tạo động lực mạnh mẽ cho phát triển kinh tế-xã hội của Nghệ An và khu vực Bắc Trung Bộ. Tuy nhiên, ngành chế biến sâu gặp nhiều khó khăn, thách thức cần sớm khắc phục như: Hạ tầng logistics chưa đồng bộ, doanh nghiệp nhỏ khó tiếp cận vốn và công nghệ, thị trường xuất khẩu ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn nguồn gốc gỗ hợp pháp và chứng chỉ rừng bền vững. Vấn đề cấp thiết hiện nay, tỉnh cần có chính sách cụ thể để đưa ngành sản xuất dăm gỗ vào đúng lộ trình, hạn chế khai thác gỗ non.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An Nguyễn Văn Đệ khẳng định: “Quy hoạch khu lâm nghiệp ứng dụng công nghệ cao không chỉ là nơi sản xuất, chế biến mà còn là trung tâm tích hợp nghiên cứu khoa học, đào tạo nhân lực và xúc tiến thương mại. Đây là mô hình mẫu gắn kết chuỗi giá trị từ giống, trồng rừng, chế biến đến tiêu thụ theo hướng hiện đại và bền vững”. Tỉnh cam kết sẽ tạo điều kiện thuận lợi nhất để thu hút đầu tư vào khu lâm nghiệp, từ việc hoàn thiện thủ tục hành chính, tiếp cận đất đai, hạ tầng kỹ thuật, đến chính sách hỗ trợ về khoa học-công nghệ, nguồn lao động,...
Đồng thời, tỉnh đẩy nhanh việc lập quy hoạch chi tiết, phân khu chức năng cụ thể; xúc tiến thương mại, quảng bá hình ảnh khu lâm nghiệp, mở rộng hợp tác quốc tế, gắn phát triển lâm nghiệp. Nghệ An cũng quyết tâm đẩy nhanh tiến độ xây dựng cảng nước sâu Cửa Lò, hình thành các trung tâm logistics, cảng cạn ICD,… để tạo điều kiện thuận lợi nhất cho việc xuất nhập khẩu hàng hóa, trong đó có sản phẩm gỗ.
