Thúc đẩy doanh nghiệp tham gia sâu vào đổi mới sáng tạo

Tiên phong đổi mới sáng tạo

Cách đây hơn 20 năm, thời điểm các sản phẩm mỹ phẩm nội địa còn “thua kém” hoàn toàn trước hàng ngoại nhập, Công ty cổ phần Sao Thái Dương đã lựa chọn con đường đi khác biệt, đó là phát triển các sản phẩm từ thảo dược Việt Nam dựa trên các nghiên cứu khoa học và lợi ích cho sức khỏe cộng đồng.

Tuy không có sự hỗ trợ từ Nhà nước, cũng không được hưởng các ưu đãi khác, nhưng công ty vẫn quyết tâm khởi dựng một thương hiệu Việt thuần túy, từ nghiên cứu cho đến thương mại hóa.

Lựa chọn đó đến nay đã chứng minh tính đúng đắn. Các sáng chế của công ty như: sản phẩm hỗ trợ điều trị Covid-19, hay chuỗi sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ thảo dược, đã khẳng định vị thế không chỉ trong nước, mà cả trên trường quốc tế.

Khi thực hiện chuyển đổi thành công ty và cổ phần hóa, Công ty cổ phần Traphaco gần như bắt đầu từ con số không: không vốn, không công nghệ hiện đại, không đội ngũ nghiên cứu bài bản. Từ một đơn vị nhà nước “bé nhỏ”, công ty phải tự mình xoay xở trong bối cảnh thị trường dược đang cạnh tranh khốc liệt và các sản phẩm ngoại nhập tràn ngập.

Khó khăn lớn nhất không chỉ là thiếu tiền, mà còn thiếu đội ngũ nhân sự có khả năng nghiên cứu phát triển. Tuy vậy, thay vì chỉ tập trung vào phân phối hay gia công, Công ty Traphaco lại chọn con đường khó khăn hơn nhiều, đó là đầu tư vào nghiên cứu, phát triển sản phẩm từ dược liệu bản địa.

Những sản phẩm tiêu biểu được phát triển dựa trên dược liệu bản địa đã minh chứng cho hướng đi đúng đắn này. Công ty Traphaco không chỉ làm chủ công nghệ sản xuất, mà còn đặt nền móng cho mô hình doanh nghiệp khoa học, công nghệ trong ngành dược phẩm Việt Nam.

Chính sự dũng cảm lựa chọn đầu tư vào tri thức, vào công nghệ, đã giúp công ty từng bước khẳng định vị thế vững chắc trên thị trường và trở thành biểu tượng của đổi mới sáng tạo gắn với bản sắc dân tộc.

Để có được thành công ấy, con đường mà Sao Thái Dương hay Traphaco đi qua là một hành trình đầy gian truân, đặc biệt trong việc tiếp cận chính sách và nguồn lực nghiên cứu.

Những rào cản cần tháo gỡ

Theo bà Nguyễn Thị Hương Liên, Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Sao Thái Dương, thách thức lớn nhất trong đầu tư khoa học, công nghệ chính là thiếu kết nối với chính sách, với các nhà khoa học, với nguồn vốn, với hệ thống hỗ trợ kỹ thuật và cả cơ sở vật chất.

Mặc dù các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp về khoa học, công nghệ đã có từ năm 2013 với Nghị định 80/2013/NĐ-CP và mới đây là Nghị định 13/2023/NĐ-CP, nhưng việc tiếp cận các ưu đãi vẫn rất hạn chế. Theo khảo sát của Hiệp hội Doanh nghiệp Khoa học và Công nghệ Việt Nam, có đến 70-80% doanh nghiệp đủ điều kiện nhưng không làm hồ sơ để được hưởng ưu đãi vì cảm thấy thủ tục rắc rối, hoặc sợ gây khó dễ.

Không những vậy, cách hiểu và thực thi chính sách còn khác biệt giữa các địa phương. Cùng một quy định, có nơi tạo điều kiện thuận lợi, có nơi lại yêu cầu thêm các điều kiện phụ, gây chậm trễ và nản lòng cho doanh nghiệp.

Một rào cản nữa nằm ở chính sự thiếu kết nối giữa giới khoa học và doanh nghiệp. “Nhiều nhà khoa học rất giỏi, nhưng lại không biết cách đưa kết quả nghiên cứu vào đời sống, không quen trao đổi với doanh nghiệp”, bà Liên chia sẻ. Ngược lại, nhiều doanh nghiệp có nhu cầu thực tiễn cấp thiết nhưng không biết tìm ai, tìm ở đâu. Việc thiếu một hệ thống dữ liệu công khai về các nhà khoa học, chuyên gia theo lĩnh vực, chuyên môn, như một “bản đồ tín nhiệm”, khiến quá trình tìm kiếm đối tác hợp tác giống như “mò kim đáy bể”.

Chưa kể đến việc đăng ký bảo hộ sáng chế quốc tế, một hướng đi cần thiết để vươn ra thị trường toàn cầu, vẫn là bài toán quá sức với đa số doanh nghiệp tư nhân do chi phí quá cao.

Điều đáng quý là, dù còn những khó khăn nhưng vẫn có những doanh nghiệp đặt cược vào khoa học, công nghệ như một chiến lược phát triển dài hạn. Chính họ, với những sáng chế được thương mại hóa thành công, những sản phẩm xanh, sạch, có giá trị tri thức cao, đang truyền cảm hứng và tạo hiệu ứng lan tỏa trong cộng đồng doanh nghiệp Việt.

Nhưng cảm hứng “đơn lẻ” đó nếu không được thổi gió bằng chính sách và tiếp sức bằng thể chế, sẽ mãi chỉ là những đốm lửa nhỏ. Muốn đổi mới sáng tạo trở thành năng lực quốc gia, muốn doanh nghiệp trở thành trung tâm của phát triển bền vững, thì cần một quyết tâm chiến lược, không chỉ ở các doanh nghiệp mà là ở cấp Nhà nước.

Một điểm sáng trong hành lang chính sách hiện nay, đó là Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, trong đó xác định rõ doanh nghiệp tư nhân không chỉ là động lực tăng trưởng, mà còn là lực lượng tiên phong trong nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Nghị quyết đưa ra nhiều giải pháp mang tính hệ thống nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn cố hữu và kiến tạo một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực chất. Đó là việc đổi mới tư duy, thống nhất nhận thức trong toàn bộ hệ thống chính trị về vai trò trung tâm của doanh nghiệp trong nền kinh tế tri thức. Doanh nghiệp là chủ thể cần được trao quyền, tiếp sức và tạo điều kiện phát triển vượt trội.

Nghị quyết cũng yêu cầu cắt giảm ít nhất 30% chi phí tuân thủ pháp luật, 30% điều kiện kinh doanh; triển khai mạnh mẽ hậu kiểm, giảm can thiệp hành chính mang tính xin-cho.

Ưu tiên chính sách đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong khu vực tư nhân: mở rộng ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp, thiết lập các quỹ đầu tư mạo hiểm, tín dụng ưu đãi, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển công nghệ, sản phẩm mới; khuyến khích doanh nghiệp tham gia đấu thầu công nghệ và nhiệm vụ nghiên cứu cấp quốc gia.

Xây dựng thị trường công nghệ minh bạch và hiệu quả, nơi doanh nghiệp có thể dễ dàng tìm kiếm, chuyển giao công nghệ, kết nối với nhà khoa học; phát triển cơ sở dữ liệu quốc gia về chuyên gia, sáng chế, nghiên cứu, tạo ra “bản đồ tri thức” phục vụ thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Đề cao vai trò của đội ngũ doanh nhân, xác định doanh nhân là chiến sĩ trên mặt trận kinh tế, cần được đào tạo, tôn vinh và khuyến khích khát vọng cống hiến…

Đổi mới sáng tạo không thể chỉ là “phong trào” của viện nghiên cứu, trường đại học mà cần những doanh nghiệp dấn thân, những nhà khoa học dám “thử thách”, và một hệ thống chính sách đủ hấp dẫn để khuyến khích các bên hợp tác cùng nhau.

Một số đại diện doanh nghiệp cho biết, cần hoàn thiện và triển khai hiệu quả các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp khoa học, công nghệ; tháo gỡ các rào cản, vướng mắc về thể chế, pháp lý để thúc đẩy hợp tác giữa các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp để chia sẻ nguồn lực và kinh nghiệm.

Bên cạnh đó, xây dựng thị trường công nghệ minh bạch, giúp các doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận và chuyển giao công nghệ; xây dựng các cơ chế, nền tảng để kết nối, chia sẻ thông tin và nguồn lực giữa các bên liên quan; tăng cường đầu tư, hỗ trợ phát triển các cơ sở hạ tầng, trang thiết bị phục vụ nghiên cứu khoa học.