Là một trong những quốc gia xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản chủ lực như: cà-phê, gạo, hồ tiêu, điều, cao su,... nhưng Việt Nam chủ yếu vẫn phải chấp nhận mặt bằng giá do thị trường quốc tế quyết định thay vì tham gia sâu vào quá trình hình thành giá. Vì vậy, mỗi khi giá hàng hóa thế giới biến động mạnh, nhiều doanh nghiệp Việt Nam liền rơi vào thế bị động, lợi nhuận bị thu hẹp, thậm chí phải điều chỉnh kế hoạch sản xuất, kinh doanh. Nghịch lý này cho thấy còn một khoảng trống thể chế cần sớm được lấp đầy, để doanh nghiệp có thêm công cụ trước biến động giá cả.
Cụm từ giao dịch hàng hóa phái sinh dễ khiến nhiều người liên tưởng đến hoạt động đầu cơ tài chính, nhưng thực chất, hiểu một cách đơn giản thì đây là công cụ giúp doanh nghiệp xác lập trước mức giá mua, giá bán hàng hóa trong tương lai bằng hợp đồng nhằm hạn chế rủi ro khi thị trường biến động. Lịch sử phát triển kinh tế thế giới cho thấy, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh ra đời trước hết để phục vụ sự phát triển của nền kinh tế, hỗ trợ ổn định sản xuất, kinh doanh. Vì vậy, hầu hết các nền kinh tế phát triển đều xây dựng thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh hiện đại như một công cụ quản trị rủi ro và hình thành giá tham chiếu cho thị trường.
Tại Việt Nam, khung pháp lý về giao dịch hàng hóa phái sinh chủ yếu vẫn dựa trên Luật Thương mại năm 2005 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Khoảng trống pháp lý này ngày càng bộc lộ rõ bất cập, chưa theo kịp thực tiễn khi giá nhiều loại hàng hóa trên thế giới liên tục biến động mạnh, bất định thời gian qua, chưa phát huy đầy đủ vai trò hỗ trợ doanh nghiệp và nền kinh tế.
Có những thời điểm, giá nhiều mặt hàng nguyên liệu đầu vào liên tục biến động mạnh, tạo áp lực lớn lên chi phí sản xuất và công tác điều hành kinh tế vĩ mô. Khi thiếu công cụ phòng vệ giá hiệu quả, doanh nghiệp hoặc phải chấp nhận rủi ro hoặc tìm đến các sàn giao dịch nước ngoài với chi phí cao và nhiều rào cản pháp lý. Điều đó cũng đồng nghĩa Việt Nam chưa chủ động được một công cụ quan trọng để nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế trước những biến động ngày càng khó lường của thị trường thế giới. Trong bối cảnh đó, việc Bộ Công thương đang lấy ý kiến hoàn thiện dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh để trình Quốc hội xem xét, dự kiến thông qua trong năm nay có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Dự án luật hướng tới xây dựng một khuôn khổ pháp lý hiện đại, minh bạch, tiệm cận thông lệ quốc tế; kết nối thị trường tài chính với sản xuất, kinh doanh. Khi có thể “khóa” trước giá mua, giá bán, doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trong xây dựng kế hoạch dài hạn, ổn định dòng tiền và hạn chế đến mức thấp nhất tác động của các cú sốc từ bên ngoài. Ở tầm vĩ mô, một thị trường vận hành minh bạch còn góp phần hình thành cơ chế giá khách quan, tăng sức chống chịu của chuỗi cung ứng và hỗ trợ điều hành kinh tế vĩ mô một cách hiệu quả hơn.
Trong một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam, năng lực cạnh tranh không chỉ được quyết định bởi quy mô xuất khẩu, mà còn bởi khả năng quản trị rủi ro trước những biến động toàn cầu. Do đó, việc hoàn thiện thể chế cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh không chỉ là xây dựng một đạo luật, mà là đầu tư cho sức chống chịu và năng lực phát triển bền vững của nền kinh tế; giúp dòng vốn tài chính gắn kết chặt chẽ hơn với hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo thêm “lá chắn” để doanh nghiệp ứng phó hiệu quả với biến động giá cả. Đồng thời, đó cũng là nền tảng quan trọng để nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế, tạo thêm động lực quan trọng cho mục tiêu tăng trưởng hai con số một cách bền vững.
