Đây cũng là bộ tiểu thuyết đầu tiên về cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của Bác Hồ được chuyển thể từng tập để đưa lên sân khấu biểu diễn.
20 năm cho một trường thiên tiểu thuyết
5 tập của bộ sách do Nhà xuất bản Văn học ấn hành, lần lượt là Nợ nước non (năm 2022), Lênh đênh bốn biển (năm 2023), Từ Việt Bắc về Hà Nội, Ðường lên Ðiện Biên (năm 2024) và Việt Nam-Hồ Chí Minh (năm 2025).
Bộ tiểu thuyết đồ sộ này được PGS, TS Nguyễn Thế Kỷ nung nấu ý tưởng, dày công chuẩn bị tư liệu, đi điền dã trong và ngoài nước từ khoảng 20 năm trước khi bắt tay vào viết tập đầu tiên, năm 2019. Hơn 1.100 trang sách đã khắc họa chân thật, sống động thân thế, sự nghiệp cách mạng vĩ đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Bộ sách dẫn bạn đọc ngược thời gian, gặp lại cậu bé khôi ngô, tuấn tú và hiếu thảo của Làng Sen thuở thiếu thời đến khi trở thành người thanh niên giàu lòng yêu nước Nguyễn Tất Thành với chuyến vượt trùng dương ngày 5/6/1911, mang theo khát vọng cháy bỏng: “Tôi muốn đi ra nước ngoài xem nước Pháp và các nước khác. Sau khi xem xét họ làm như thế nào, tôi sẽ trở về giúp đồng bào ta”... Tiếp đó là những giai đoạn lịch sử hào hùng, mà cuộc đời của Bác gắn liền với vận mệnh dân tộc.
Từ Làng Sen, Nam Đàn, Nghệ An, Hồ Chí Minh đã hòa mình cùng cuộc đấu tranh vĩ đại của cả dân tộc: Từ một người yêu nước chân chính thành một người cộng sản chân chính, một nhà văn hóa lớn của nhân loại. Từ tầm cao thế giới, Người lại trở về với đất nước mình, Người để lại cho muôn đời sau tư tưởng Hồ Chí Minh, đạo đức Hồ Chí Minh, phong cách Hồ Chí Minh, con đường Hồ Chí Minh.
Bằng bút pháp chân thật, giản dị; bằng cách nhìn lịch sử biện chứng, sâu sắc; khắc họa hình tượng Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh ở các góc độ chính trị, văn hóa, nhân văn, nhất là chiều sâu trí tuệ, cốt cách, tâm hồn của Người, PGS, TS Nguyễn Thế Kỷ đã tạo được thành công lớn qua Nước non vạn dặm.
Thành công bước đầu và những gợi ý hữu ích
Song song quá trình hoàn thiện bộ sách, PGS, TS, nhà văn Nguyễn Thế Kỷ đã cùng TS, NSND, đạo diễn sân khấu Triệu Trung Kiên xây dựng kế hoạch chuyển thể 5 tập tiểu thuyết thành 5 tác phẩm sân khấu.
Điều đáng nói, bằng sự cộng tác, đồng cảm, sáng tạo nghệ thuật ở mức son sắt, nghĩa tình qua 14 năm, bộ ba biên kịch Nguyễn Thế Kỷ, đạo diễn Triệu Trung Kiên và soạn giả chuyển thể cải lương Hoàng Song Việt đã hợp thành một ê-kíp ăn ý để chuyển tải thành công hình tượng nghệ thuật từ tác phẩm văn học lên sân khấu. Bên cạnh đó, thành công của các vở diễn còn có sự đóng góp quan trọng của tác giả âm nhạc, NSND Trọng Đài và tác giả thiết kế, trang trí sân khấu, họa sĩ, NSND Doãn Bằng.
Yếu tố mới mẻ, sáng tạo trong vở diễn được đề cao. Trong vở diễn Nợ nước non (chuyển thể từ tập 1 của Bộ tiểu thuyết, năm 2022), khắc họa hình tượng Bác Hồ ở độ tuổi ấu thơ và tráng niên, các tác giả đã chọn lọc một số loại hình nghệ thuật biểu diễn truyền thống khác vừa phù hợp bối cảnh câu chuyện vừa hòa quyện với nghệ thuật cải lương, đem tới màu sắc sân khấu vừa quen vừa lạ, lôi cuốn người xem. Điệu dân ca ví - giặm xứ Nghệ ngân vang mở cánh màn nhung sân khấu, trên đó hiện ra một đoạn phim tư liệu minh họa cảnh sống thôn quê cuối thế kỷ 19: Con ơi nhớ lấy câu này/Chăm lo đèn sách cho tày áo cơm... rất giàu liên tưởng, dễ dàng chạm đến trái tim khán giả.
Vở diễn sân khấu Nợ nước non được Nhà hát Cải lương Việt Nam (nay thuộc Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam), phối hợp Đoàn nghệ thuật Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) Di sản dân ca xứ Nghệ dàn dựng, gặt hái được nhiều thành công từ năm 2022 đến nay với hơn 100 suất diễn phục vụ khán giả Hà Nội và nhiều tỉnh, thành miền trung, miền nam.
Trong dịp kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh 2/9, năm 2025, Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam công diễn vở cải lương Từ Việt Bắc về Hà Nội, chuyển thể từ tập thứ ba của bộ tiểu thuyết.
Thành công của vở diễn được tạo nên từ những thể nghiệm sáng tạo không ngừng trong thiết kế mỹ thuật sân khấu, kết hợp một số loại hình dân ca vùng miền hài hòa với nghệ thuật cải lương, cùng sự tinh tế trong chắt lọc lời thoại và động tác sân khấu để dựng nên hình tượng Bác Hồ vô cùng giản dị, sống động. Một số trường đoạn đạt hiệu quả nghệ thuật sân khấu cao, như cảnh các đồng chí cán bộ tại địa phương đưa Người tới hang Pác Bó trong những ngày đầu về nước; cảnh Người viết bức thư “Kính cáo đồng bào” kêu gọi toàn dân đoàn kết đánh kẻ thù chung là thực dân Pháp, phát xít Nhật và bè lũ Việt gian...
Ba phần tiểu thuyết còn lại đang được ê-kíp tiếp tục nghiên cứu, chuyển soạn và lên phương án dàn dựng. Những thành công bước đầu trong việc đưa hình tượng Bác Hồ từ trang sách lên sân khấu truyền thống kể trên là một trường hợp điển hình, gợi ý hữu ích cho các tác giả ở những loại hình nghệ thuật khác trong quá trình tư duy sáng tạo xây dựng hình tượng nhân vật lịch sử, cách mạng để đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của công chúng hôm nay ■
