Tôi ngồi cà-phê bàn công việc với Huyền, một đứa em đang làm cho công ty tổ chức sự kiện, đến gần trưa thì câu chuyện vừa xong. Tôi hỏi Huyền: “Trưa nay em muốn ăn gì?”. Huyền trả lời ngay, gần như không cần nghĩ: “Gì cũng được ạ”.
“Gì cũng được” hóa ra là một phương án rất khó. Tôi bảo hay ăn bún chả, cách đây vài trăm mét có quán khá ổn. Huyền lắc đầu, hôm qua em vừa ăn bún chả. Tôi đề nghị cơm rang dưa bò. Em lại lắc, món ấy no lắm, chiều còn phải chạy chương trình… Chúng tôi cứ thế thực hiện một cuộc khảo sát ẩm thực quy mô hai người mà kết quả sau bảy, tám phương án vẫn là con số không.
Huyền mở TikTok để tìm câu trả lời. Chỉ một cú chạm, cả một chợ món ăn lập tức ào ra trong điện thoại: bún trộn “nhất định phải thử”, phở gà “ngon quên lối về”, cơm niêu “ăn là nghiền”. Hai mươi phút trôi qua. Bụng đã đói hơn, nhưng sự lựa chọn chẳng sáng sủa thêm.
Tôi nhớ tới một trang web vừa được chia sẻ khá nhiều trên mạng. Công năng của nó nghe qua rất buồn cười nhưng lại đúng nhu cầu thời đại, cụ thể là của chúng tôi, trong tình huống oái oăm này. Theo đó, người dùng vào web, nhập khu vực, mức tiền muốn chi rồi bấm nút, hệ thống sẽ chọn hộ một món ăn hoặc một quán bất kỳ. Huyền nghe vậy thì thích thú, lập tức tắt TikTok. Tôi cũng mừng thầm vì căn phòng bỗng yên lặng trở lại. Huyền nhập ngân sách, chọn định vị, bấm nút. Màn hình hiện ra một quán bún chay. Em nhìn kết quả vài giây rồi nói: “Hôm nay mồng Một, quán chay chắc đông lắm anh ạ”. Thế là quay lại.
Bữa trưa ấy không phải chuyện riêng của Huyền. Ở những thành phố lớn, câu hỏi ăn gì, mua gì, xem gì, đi đâu, mặc gì ngày càng được trả lời trong một biển phương án. Muốn uống cà-phê có hàng trăm quán. Muốn đặt đồ ăn có hàng nghìn món. Muốn xem phim, nghe nhạc, đi nghỉ cuối tuần hay chọn một lớp học cũng đều có ứng dụng, bảng xếp hạng, đánh giá năm sao, clip trải nghiệm và vô số người sẵn sàng khuyên ta “nhất định phải thử”. Cái phong phú ấy dĩ nhiên là dấu hiệu của một đời sống dư dả hơn. Nhưng dư dả quá cũng sinh chuyện. Khi phương án phình ra, những quyết định tưởng dễ lại hóa nhiêu khê.
Sự dư thừa đang tạo ra một thị trường mới. Người ta làm ứng dụng chọn món hộ, lập nhóm gợi ý quần áo, để trí tuệ nhân tạo đề xuất lịch du lịch, thậm chí nhờ cộng đồng mạng quyết định mình nên mặc gì trong đám cưới người yêu cũ. Những công cụ ấy tiện lợi và có lý do để tồn tại. Nhưng sự tồn tại của chúng cũng hé ra một nghịch lý: Con người chưa bao giờ có nhiều quyền chọn đến thế và cũng hiếm khi kém tự tin trong lựa chọn đến thế.
Công nghệ với đủ các hệ thống đánh giá tạo cho ta ảo tưởng rằng ta có thể tối ưu lựa chọn. Chúng cũng tạo luôn cho chúng ta nỗi sợ chọn sai, sợ bị thao túng (dù riêng việc lên mạng chọn đồ đã là giao quyết định cho thuật toán rồi). Giờ là lúc, con người phải biết mình thật sự cần gì, thích gì và chấp nhận cả những rủi ro bất như ý. Nếu thiếu cái chuẩn bên trong ấy, thêm một trăm phương án đôi khi chỉ có nghĩa là thêm một trăm lần phân vân.
Hôm ấy chúng tôi cuối cùng ăn cơm gà. Không phải quán đứng đầu TikTok, cũng chẳng phải kết quả của lần quay nào. Đi bộ ra khỏi quán cà-phê, thấy một hàng cơm ngay đầu phố còn bàn trống, Huyền bảo: “Thôi vào đây anh, đói quá rồi”. Bữa cơm hóa ra khá ngon. Có lẽ đôi lúc, cách thoát khỏi sự dư thừa giản dị đến mức hơi phũ phàng: bớt xem giới thiệu, bớt chờ chọn hộ trên mạng. Cứ cất bước xuống đường và ăn thôi.
