Tạo cơ chế để doanh nghiệp nhà nước dám bứt phá

Không thể có doanh nghiệp dẫn dắt nếu thiếu động lực

Nghị quyết số 79-NQ/TW đã đặt ra những mục tiêu rất cao đối với khu vực doanh nghiệp nhà nước. Không chỉ tiếp tục giữ vai trò nòng cốt trong những ngành, lĩnh vực then chốt, doanh nghiệp nhà nước còn phải trở thành lực lượng dẫn dắt, tạo động lực phát triển và góp phần hình thành những doanh nghiệp Việt Nam có quy mô đủ lớn để cạnh tranh ở tầm khu vực và thế giới. Đến năm 2030, mục tiêu được đặt ra là có từ 1 đến 3 doanh nghiệp nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới và 50 doanh nghiệp thuộc nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất châu Á.

Mục tiêu lớn đòi hỏi cách tiếp cận mới. Theo Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, vấn đề đặt ra hiện nay không phải là doanh nghiệp nhà nước có nên giữ vai trò dẫn dắt hay không, mà là làm thế nào để doanh nghiệp thực sự có động lực thực hiện vai trò đó.

Ông cho rằng, hơn 30 năm qua, cải cách doanh nghiệp nhà nước chủ yếu tập trung vào việc thu hẹp số lượng doanh nghiệp, sắp xếp lại theo hướng tập trung vào những ngành, lĩnh vực then chốt. Tuy nhiên, giữa chủ trương và kết quả thực tế vẫn còn một khoảng cách khá lớn. Theo ông, nguyên nhân cốt lõi nằm ở thể chế và tư duy phát triển.

Theo phân tích của Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung, muốn doanh nghiệp nhà nước phát huy vai trò dẫn dắt thì trước hết chủ sở hữu phải xác định rõ tầm nhìn, chiến lược và mục tiêu phát triển. Trên cơ sở đó, doanh nghiệp phải được trao quyền tự chủ thực chất để quyết định cách thức thực hiện các mục tiêu đã giao, từ huy động nguồn lực, tổ chức sản xuất kinh doanh đến thu hút nhân lực chất lượng cao.

Quan trọng hơn, doanh nghiệp phải được hưởng thành quả từ những kết quả tạo ra.

Ông nhấn mạnh, động lực tiên quyết của doanh nghiệp nhà nước chính là quyền tự chủ trong phạm vi chiến lược và kế hoạch được giao, đồng thời phải được tự chủ hưởng thành quả để duy trì và tái đầu tư phát triển doanh nghiệp. Nếu chỉ giao nhiệm vụ nhưng không tạo động lực thì rất khó kỳ vọng doanh nghiệp bứt phá.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung, trong bối cảnh cạnh tranh hiện nay, vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước không chỉ được đo bằng quy mô vốn hay tài sản mà phải thể hiện ở năng lực làm chủ khoa học, công nghệ và giữ được vị trí trung tâm trong các chuỗi giá trị.

Muốn vậy, doanh nghiệp phải chấp nhận đầu tư lớn vào nghiên cứu, tiếp thu công nghệ, đổi mới sáng tạo và từng bước làm chủ công nghệ lõi. Đây đều là những hoạt động có mức độ rủi ro rất cao, đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn cũng như cơ chế quản trị phù hợp.

"Trong kinh doanh, không thể tránh khỏi rủi ro", Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung nhận định và cho rằng doanh nghiệp nhà nước cũng phải được nhìn nhận theo nguyên tắc đó. Việc đánh giá hiệu quả cần dựa trên tổng thể hoạt động của doanh nghiệp chứ không thể chỉ nhìn vào thành công hay thất bại của từng dự án riêng lẻ.

Theo ông, nếu doanh nghiệp nhà nước được giao sứ mệnh tiên phong nhưng lại không có đủ nguồn lực để đầu tư cho công nghệ, hoặc luôn trong tâm lý e ngại rủi ro thì rất khó hoàn thành vai trò dẫn dắt như kỳ vọng của Nghị quyết 79. Chính vì vậy, việc tạo dựng cơ chế khuyến khích phù hợp không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh mà còn để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào những lĩnh vực có tính chiến lược, tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.

Trong kinh doanh, không thể tránh khỏi rủi ro. Việc đánh giá hiệu quả cần dựa trên tổng thể hoạt động của doanh nghiệp chứ không thể chỉ nhìn vào thành công hay thất bại của từng dự án riêng lẻ.

Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương

Một điểm đáng chú ý khác được Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung đề cập là Việt Nam cần sớm hình thành các doanh nghiệp đủ sức đóng vai trò "leading firm" trong chuỗi giá trị. Ông dẫn thí dụ về Samsung khi đầu tư ra nước ngoài luôn kéo theo hệ thống nhà cung ứng của mình, trong khi doanh nghiệp Việt Nam vẫn chủ yếu tham gia ở vị trí thấp trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Ông cho rằng, nếu chỉ kỳ vọng vào chuyển giao công nghệ từ các tập đoàn nước ngoài thì hiệu quả sẽ không lớn. Điều quan trọng hơn là phải xây dựng được chuỗi giá trị của chính Việt Nam, trong đó doanh nghiệp nhà nước phải tiên phong và thực sự bắt tay vào làm.

Để minh họa cho cách tiếp cận này, Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung nhắc tới Viettel như một mô hình đáng nghiên cứu. Từ một doanh nghiệp xây lắp, Viettel từng bước phát triển thành doanh nghiệp viễn thông, sau đó trở thành doanh nghiệp công nghiệp công nghệ cao và đổi mới sáng tạo, đồng thời hình thành được hệ sinh thái, chuỗi giá trị do chính mình dẫn dắt.

Ông nhận định, dù mỗi doanh nghiệp có điều kiện phát triển khác nhau, kinh nghiệm của Viettel vẫn cho thấy khi có tầm nhìn dài hạn, cơ chế phù hợp và quyền chủ động đủ lớn, doanh nghiệp nhà nước hoàn toàn có thể phát triển thành lực lượng tiên phong, tạo sức lan tỏa cho cả nền kinh tế.

Những phân tích trên cũng cho thấy, để hiện thực hóa mục tiêu hình thành các doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn, có sức cạnh tranh khu vực và quốc tế như Nghị quyết 79 đặt ra, việc tạo dựng động lực cho doanh nghiệp có ý nghĩa không kém việc bổ sung nguồn lực. Khi doanh nghiệp được chủ động, được chấp nhận rủi ro trong khuôn khổ pháp luật và được hưởng thành quả từ kết quả tạo ra, họ sẽ có điều kiện mạnh dạn đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và thực hiện tốt hơn vai trò dẫn dắt trong các ngành, lĩnh vực then chốt.

Cơ chế thưởng cần đi cùng trao quyền thực chất

Theo các chuyên gia, để doanh nghiệp nhà nước thực sự trở thành lực lượng dẫn dắt nền kinh tế, bên cạnh việc tạo động lực thì điều không kém phần quan trọng là phải tiếp tục hoàn thiện thể chế, trao quyền tự chủ thực chất và xây dựng cơ chế đánh giá phù hợp với đặc thù hoạt động của doanh nghiệp.

Bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết, thời gian qua hệ thống pháp luật về quản lý và đầu tư vốn nhà nước đã được sửa đổi theo hướng tăng cường phân cấp, phân quyền, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động hơn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Theo bà Nguyễn Thu Thủy, hiện nay doanh nghiệp đã được trao quyền chủ động rất lớn trong việc xây dựng chiến lược phát triển, kế hoạch sản xuất kinh doanh, quyết định đầu tư, tổ chức bộ máy cũng như quyết định quỹ lương và phương án phân phối tiền lương. Cơ quan đại diện chủ sở hữu chỉ tập trung vào những vấn đề mang tính chiến lược như mục tiêu phát triển, chỉ tiêu doanh thu, lợi nhuận, nghĩa vụ tài chính hay những nhiệm vụ Nhà nước giao; còn việc đầu tư dự án nào, mua sắm gì hay tổ chức thực hiện ra sao thuộc quyền quyết định của doanh nghiệp.

Đối với những băn khoăn về việc doanh nghiệp có dám đổi mới sáng tạo khi phải đối mặt với rủi ro, bà Nguyễn Thu Thủy cho biết pháp luật cũng đã có những điều chỉnh theo hướng đánh giá hiệu quả trên tổng thể hoạt động của doanh nghiệp. Theo đó, nếu doanh nghiệp triển khai nhiều dự án, có dự án chưa thành công nhưng xét trên tổng thể vẫn bảo toàn và phát triển được vốn thì kết quả đó vẫn được ghi nhận. Đồng thời, các khoản đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo hoặc nhiệm vụ chính trị do Nhà nước giao cũng được tách riêng khi đánh giá hiệu quả doanh nghiệp. Đây được xem là bước đi nhằm tạo điều kiện để doanh nghiệp mạnh dạn hơn trong đầu tư và đổi mới sáng tạo.

Một nội dung nhận được nhiều sự quan tâm tại tọa đàm là việc nghiên cứu cơ chế thưởng gắn với lợi nhuận vượt kế hoạch. Theo bà Nguyễn Thu Thủy, Bộ Tài chính đang nghiên cứu, tham mưu việc hoàn thiện cơ chế này theo tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW và Chương trình hành động của Chính phủ. Dự kiến cuối năm 2026 sẽ có đánh giá bước đầu việc thực hiện hệ thống pháp luật mới về quản lý và đầu tư vốn nhà nước để làm cơ sở đề xuất trong năm 2027.

Bà cho biết, một thay đổi quan trọng là doanh nghiệp hiện đã được tự quyết quỹ lương thay vì cơ quan đại diện chủ sở hữu phê duyệt như trước đây. Khi doanh nghiệp được quyết định quỹ lương thực hiện thì phần tiền thưởng cũng tăng tương ứng, tạo thêm động lực để người lao động và doanh nghiệp phấn đấu hoàn thành, vượt kế hoạch được giao. Theo định hướng nghiên cứu ban đầu, tỷ lệ trích thưởng từ phần lợi nhuận vượt kế hoạch dự kiến đề xuất ở mức khoảng 5-10%.

Theo đánh giá của các chuyên gia, đây không đơn thuần là chính sách về tiền lương hay phúc lợi mà còn là một cơ chế tạo động lực gắn với kết quả hoạt động của doanh nghiệp.

Quan điểm này cũng tương đồng với phân tích của Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung khi ông cho rằng doanh nghiệp chỉ có thể phát triển nếu được quyền hưởng thành quả từ những nỗ lực đổi mới của mình. Theo ông, nếu vẫn duy trì tư duy quản lý nặng về kiểm soát, trong khi mọi quyết định đầu tư đều mất rất nhiều thời gian xin chủ trương thì doanh nghiệp sẽ khó có thể theo kịp tốc độ cạnh tranh của thị trường. Vì vậy, điều kiện tiên quyết phải là hoàn thiện thể chế về chính sách và nguồn lực, sau đó mới đặt ra yêu cầu đối với doanh nghiệp.

Ông cũng cho rằng quá trình thực hiện quyền chủ sở hữu nhà nước cần tiếp tục đổi mới theo hướng quyết nhanh, rõ trách nhiệm, tránh tình trạng doanh nghiệp phải mất nhiều năm để xin một chủ trương đầu tư rồi tiếp tục điều chỉnh thủ tục trong quá trình triển khai. Theo Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung, vấn đề lớn nhất hiện nay vẫn là cơ chế đại diện chủ sở hữu và tính minh bạch của cơ chế này. Đã đến lúc cần vượt qua tư duy trì trệ để xây dựng một phương thức quản trị mới, phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách, Trường đại học VinUni cũng cho rằng doanh nghiệp nhà nước hiện có nhiều lợi thế về nguồn lực, dữ liệu và vị thế trong các ngành trọng yếu. Tuy nhiên, để những lợi thế đó trở thành năng lực cạnh tranh thực sự, doanh nghiệp phải chuyển từ tư duy phòng thủ sang tư duy tạo giá trị, chủ động xây dựng chuỗi giá trị và từng bước vươn ra thị trường quốc tế. Ông nhấn mạnh, mục tiêu cuối cùng không phải là tách biệt doanh nghiệp nhà nước với doanh nghiệp tư nhân mà là xây dựng một hệ sinh thái doanh nghiệp Việt Nam cùng phát triển, cùng tham gia các chuỗi giá trị toàn cầu.

Những mục tiêu Nghị quyết 79 đặt ra chỉ có thể trở thành hiện thực khi doanh nghiệp nhà nước vừa được giao sứ mệnh, vừa có đủ động lực để thực hiện sứ mệnh đó. Theo các chuyên gia, cùng với việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, đổi mới quản trị và nâng cao quyền chủ động cho doanh nghiệp, việc nghiên cứu cơ chế thưởng từ lợi nhuận vượt kế hoạch là một bước đi nhằm tạo động lực mới, khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, đổi mới sáng tạo và phát huy tốt hơn vai trò dẫn dắt trong các ngành, lĩnh vực then chốt.