Doanh nghiệp Nhà nước: Xác định đúng các “đầu tàu” để đầu tư trọng điểm

Để cụ thể hóa định hướng này, cần thiết phải xây dựng một “Danh mục doanh nghiệp nhà nước mạnh, quy mô lớn”. Tuy nhiên, làm sao để danh mục này thực sự là “bệ phóng” với những cơ chế vượt trội chứ không đơn thuần chỉ dừng lại ở việc gọi tên.

Tại tọa đàm “Làm gì để doanh nghiệp nhà nước thực sự dẫn dắt tăng trưởng?”, các diễn giả đã cùng nhau trao đổi, thảo luận và phân tích những yêu cầu mới, chỉ ra những điểm nghẽn cần tháo gỡ cũng như các điều kiện để khu vực doanh nghiệp nhà nước thực sự trở thành động lực phát triển trong giai đoạn mới.

Đặc biệt, các diễn giả nhắc đến sự cần thiết phải xác định một danh mục doanh nghiệp nhà nước mạnh, quy mô lớn, thực sự đóng vai trò dẫn dắt và động lực tăng trưởng, khẳng định thương hiệu quốc gia Việt Nam.

Kỳ vọng đột phá từ Nghị quyết 79-NQ/TW

Qua các thời kỳ phát triển, quan điểm chỉ đạo của Đảng luôn khẳng định khu vực doanh nghiệp nhà nước là lực lượng quan trọng của kinh tế nhà nước, giữ vai trò bảo đảm các cân đối lớn, an ninh quốc phòng và thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội. Trong bối cảnh hiện nay, Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị đã bổ sung những yêu cầu cao hơn, toàn diện hơn đối với khu vực này.

Bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) nhấn mạnh, Nghị quyết 79 không chỉ tiếp tục khẳng định vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong các ngành, lĩnh vực then chốt mà còn đặt mục tiêu phát triển các doanh nghiệp nhà nước mạnh, có quy mô lớn, công nghệ hiện đại và năng lực cạnh tranh toàn cầu. Theo đó, doanh nghiệp nhà nước phải đi đầu trong đầu tư khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đồng thời áp dụng 100% chuẩn mực quản trị OECD (các hướng dẫn và nguyên tắc quốc tế nhằm thúc đẩy hành vi có trách nhiệm, quản trị công ty tốt và phát triển bền vững trong doanh nghiệp và chính sách công) vào năm 2030.

Đáng chú ý, Nghị quyết 79 đưa ra các mục tiêu định lượng hết sức cụ thể và thách thức: đến năm 2030, phấn đấu có 50 doanh nghiệp nhà nước nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất châu Á và có từ 1 đến 3 doanh nghiệp nhà nước nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới.

Các diễn giả đặc biệt nhấn mạnh tới động lực tăng trưởng mới của doanh nghiệp nhà nước chính là tiên phong trong khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và chủ động vươn ra quốc tế. Việc tái cấu trúc nguồn lực cũng được đưa ra như một yêu cầu cấp thiết, trong đó cần phải sắp xếp lại khoảng 850 doanh nghiệp nhà nước với 700 doanh nghiệp hơn 50% vốn nhà nước, dồn nguồn lực cho các doanh nghiệp chủ lực.

Đánh giá về bước chuyển đổi này dưới góc độ nghiên cứu kinh tế, Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu chính sách, Trường đại học VinUni cho rằng, Nghị quyết 79 đánh dấu sự thay đổi căn bản trong tư duy phát triển: chuyển từ “tư thế phòng thủ” sang “tư thế tấn công”. Doanh nghiệp nhà nước không thể chỉ bám giữ thị trường nội địa nhờ hàng rào bảo hộ hay ưu thế độc quyền tự nhiên mà phải đi ra thế giới, dẫn dắt chuỗi giá trị toàn cầu.

Chọn các doanh nghiệp làm tốt để đầu tư trọng điểm

Hiện nay, Bộ Tài chính đang chủ trì phối hợp các bộ, ngành xây dựng danh mục này để trình Chính phủ ban hành. Đây là nhiệm vụ trọng tâm nhằm xác định đúng các “đầu tàu” để đầu tư trọng điểm.

Về tiêu chí lựa chọn, đại diện Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính), Phó Cục trưởng Nguyễn Thu Thủy chia sẻ các căn cứ rà soát bao gồm: tiêu chí chuẩn quốc tế (tiếp cận theo quy mô tài sản, vốn chủ sở hữu và doanh thu tương thích với các bảng xếp hạng Top 500 thế giới và châu Á); tiêu chí ngành then chốt (tập trung vào các lĩnh vực hạ tầng, năng lượng, công nghiệp, quốc phòng, an ninh...), năng lực thực tiễn (thị phần hiện có, tiềm năng phát triển và mức độ đóng góp, kết nối của doanh nghiệp đối với sự phát triển chung của ngành).

Giải thích rõ hơn về phương án quy tụ nguồn lực, bà Nguyễn Thu Thủy cho rằng, hiện nay, cả nước có khoảng 850 doanh nghiệp có vốn nhà nước, trong đó khoảng 700 doanh nghiệp nhà nước nắm hơn 50% vốn. Riêng 18 tập đoàn, tổng công ty lớn do Bộ Tài chính đại diện chủ sở hữu đang giữ tới hơn 60% tổng vốn và tài sản. So với thông lệ quốc tế, con số 850 vẫn còn khá lớn.

Do đó, muốn có doanh nghiệp nhà nước mạnh, nhiệm vụ cấp thiết là sắp xếp, dồn nguồn lực hiện có thông qua cơ cấu lại, giảm số lượng doanh nghiệp nhỏ lẻ để tập trung vốn, tài sản cho những doanh nghiệp nhà nước được xác định là chủ lực.

Việc lựa chọn doanh nghiệp “đầu tàu” phải được thực hiện với phương châm “quyết nhanh, chốt gọn”. Có thể lựa chọn ngay các ngành năng lượng và những doanh nghiệp đang làm tốt, có tiềm năng rõ ràng như Petrovietnam, Petrolimex, Viettel... để áp dụng cơ chế thí điểm trước.

- Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương

Đồng quan điểm về việc cần quy tụ nguồn lực, Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương nhấn mạnh việc lựa chọn doanh nghiệp “đầu tàu” phải được thực hiện với phương châm “quyết nhanh, chốt gọn”. Ông gợi ý có thể lựa chọn ngay các ngành năng lượng và những doanh nghiệp đang làm tốt, có tiềm năng rõ ràng như Petrovietnam, Petrolimex, Viettel... để áp dụng cơ chế thí điểm trước.

Những “điểm nghẽn” cốt lõi và bài toán “Chủ sở hữu-Người đại diện”

Bên cạnh các lợi thế lớn về nguồn lực, vị thế chi phối, hạ tầng và nhất là tệp dữ liệu khách hàng khổng lồ (Big Data) trong thời đại số, khu vực doanh nghiệp nhà nước cũng đang đối mặt với những rào cản nội tại không nhỏ.

Phân tích sâu về nguyên nhân làm giảm hiệu quả của doanh nghiệp nhà nước, Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh chỉ ra vấn đề cốt lõi chính là rủi ro đạo đức phát sinh từ mô hình “Chủ sở hữu-Người đại diện”.

Theo vị chuyên gia kinh tế này, ở doanh nghiệp tư nhân, ông chủ trực tiếp quản lý hoặc giám sát rất sát. Còn tại doanh nghiệp nhà nước, chủ sở hữu cuối cùng là toàn dân, ủy quyền cho Nhà nước, Nhà nước ủy quyền cho bộ/ngành, rồi mới đến người đại diện phần vốn.

“Chuỗi ủy quyền quá dài dẫn đến câu hỏi: Người đại diện có tối đa hóa lợi ích của doanh nghiệp hay lợi ích cá nhân? Hệ thống quản trị chưa giải quyết triệt để vấn đề này, dẫn đến cơ chế can thiệp hành chính sâu, ra quyết định chậm và tâm lý không dám chịu rủi ro”, Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh đặt câu hỏi.

Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh cũng chỉ ra bài học thực tiễn đắt giá từ câu chuyện tự bảo hiểm giá nhiên liệu (hedging) của Pacific Airlines nhiều năm trước: khi doanh nghiệp áp dụng công cụ tài chính đúng thông lệ để phòng ngừa rủi ro giá dầu tăng, nhưng biến động thị trường lại làm giá dầu giảm, người thực hiện lại bị xử lý trách nhiệm hình sự/hành chính. Hệ quả là sau đó, lãnh đạo nhiều doanh nghiệp nhà nước chọn giải pháp “không làm gì cả” để an toàn cá nhân, triệt tiêu tinh thần đổi mới sáng tạo.

Đồng quan điểm về khoảng cách thể chế, Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung thẳng thắn chỉ ra: “Hơn 30 năm qua, cải cách doanh nghiệp nhà nước mới chỉ tập trung thu hẹp số lượng. Có một khoảng cách rất lớn giữa chủ trương và kết quả thực tế mà nguyên nhân chính là thể chế và tư duy quản lý”.

Phân cấp quyền lực, chấp nhận rủi ro và bài học từ doanh nghiệp nhà nước đã thành công

Để danh mục doanh nghiệp nhà nước mạnh phát huy đúng vai trò dẫn dắt, các chuyên gia và cơ quan quản lý đều thống nhất rằng: Thể chế và chính sách phải đi trước một bước, trong đó cần tập trung vào cởi trói pháp lý và phân cấp phân quyền thực chất.

Phản hồi về những lo ngại này, bà Nguyễn Thu Thủy cho biết, khung khổ pháp lý về quản lý vốn nhà nước vừa qua đã có những cải cách đột phá. Hiện nay, cơ quan đại diện chủ sở hữu hầu như không còn can thiệp vào các dự án đầu tư, mua sắm sản xuất kinh doanh thông thường hay quỹ tiền lương của doanh nghiệp. Chủ sở hữu chỉ tập trung kiểm soát các mục tiêu chiến lược, chỉ tiêu tài chính và nhiệm vụ chính trị được giao.

Đặc biệt, pháp luật hiện hành đã bước đầu thể chế hóa nguyên tắc đánh giá hiệu quả trên tổng thể danh mục đầu tư (thay vì soi xét từng dự án đơn lẻ) và tách biệt các khoản chi cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, nhiệm vụ chính trị ra khỏi đánh giá hiệu quả kinh doanh thuần túy. Đây là cơ sở để bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm theo Nghị định 73/2023/NĐ-CP.

Đáng chú ý, trong phần thảo luận, các diễn giả đề cập tới Tập đoàn Viettel như một mô hình thành công điển hình của doanh nghiệp nhà nước Việt Nam. Từ một doanh nghiệp xây lắp nhỏ, Viettel vươn lên thành tập đoàn dịch vụ viễn thông và nay là tập đoàn công nghiệp-công nghệ cao hàng đầu, chủ động xây dựng chuỗi giá trị và vươn ra quốc tế.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung, Viettel đã rất thành công khi gắn hoạt động kinh doanh với sứ mệnh quốc gia, xây dựng một văn hóa doanh nghiệp mà tất cả cùng chung sức, chung lòng. “Đây là cách làm rất thuyết phục để ứng phó hiệu quả với trở ngại về cơ chế đại diện”, Tiến sĩ Cung phân tích.

Bổ sung góc nhìn này, Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh nhấn mạnh sự kết hợp giữa hai yếu tố tại Viettel: người đứng đầu có bản lĩnh, trí tuệ dám nghĩ dám làm, kết hợp với kỷ luật quân đội nghiêm minh, giúp giữ vững lợi ích quốc gia tối thượng mà không bị chệch hướng bởi lợi ích cá nhân.

Người đứng đầu có bản lĩnh, trí tuệ dám nghĩ dám làm, kết hợp với kỷ luật quân đội nghiêm minh, giúp giữ vững lợi ích quốc gia tối thượng mà không bị chệch hướng bởi lợi ích cá nhân.

- Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu chính sách, Trường đại học VinUni

Hơn nữa, một điểm mới mang tính thời đại được các diễn giả tại tọa đàm đồng thuận là cần phải xây dựng một hệ sinh thái doanh nghiệp Việt Nam và cơ chế thử nghiệm (sandbox), trong đó cần xóa bỏ tư duy phân biệt đối xử giữa doanh nghiệp nhà nước với doanh nghiệp tư nhân, như chia sẻ của Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh: “Không thể để doanh nghiệp nhà nước đi một đường ray, tư nhân đi một đường ray khiến sức mạnh bị chia đôi. Cần xây dựng một hệ sinh thái doanh nghiệp Việt Nam, nơi doanh nghiệp nhà nước đóng vai trò là “doanh nghiệp dẫn dắt”, tạo ra chuỗi giá trị nội địa để kéo doanh nghiệp tư nhân cùng tham gia, tương tự cách Samsung của Hàn Quốc kéo theo hệ thống nhà cung ứng toàn cầu".

Liên quan việc triển khai các cơ chế vượt trội và thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho các ngành công nghệ cao như hàng không, không gian vũ trụ, kinh tế tầm thấp (theo Nghị quyết 79), bà Nguyễn Thu Thủy chỉ ra: Các cơ chế thử nghiệm này thuộc phạm vi pháp luật chuyên ngành (như Luật Hàng không, Luật Khoa học và công nghệ) và sẽ được áp dụng bình đẳng cho toàn thể cộng đồng doanh nghiệp đáp ứng đủ điều kiện, chứ không chỉ dành riêng cho doanh nghiệp nhà nước. Ngược lại, luật quản lý vốn nhà nước sẽ tập trung hoàn thiện các cơ chế tự chủ, nguồn lực và tiền lương vượt trội cho khối doanh nghiệp nhà nước.

Có thể thấy, việc xây dựng “danh mục doanh nghiệp nhà nước mạnh, quy mô lớn” không đơn thuần là một thủ tục hành chính hay một danh sách vinh danh. Đó phải là một cam kết chiến lược quốc gia nhằm tái thiết khối kinh tế nhà nước, trao quyền tự chủ tối đa đi đôi với siết chặt kỷ luật quản trị theo chuẩn OECD (các hướng dẫn và nguyên tắc quốc tế nhằm thúc đẩy hành vi có trách nhiệm, quản trị công ty tốt và phát triển bền vững trong doanh nghiệp và chính sách công), bảo vệ rủi ro chính đáng cho nhà quản trị và tạo bệ phóng cho các doanh nghiệp nhà nước vươn tầm khu vực và thế giới.

Nghị quyết 79 không chỉ tiếp tục khẳng định vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong các ngành, lĩnh vực then chốt mà còn đặt mục tiêu phát triển các doanh nghiệp nhà nước mạnh, có quy mô lớn, công nghệ hiện đại và năng lực cạnh tranh toàn cầu.

Bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính)