6 chức năng dẫn dắt của kinh tế nhà nước
Chiều 29/7, Viện Phân tích Chính sách Kinh tế và Tài chính thuộc Hội Kinh tế Việt Nam tổ chức Hội thảo với chủ đề: “Định vị vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn phát triển mới”.
Phát biểu khai mạc và đề dẫn hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam đề cập đến Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước, đã xác định kinh tế nhà nước là thành phần đặc biệt quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, với vai trò tiên phong kiến tạo phát triển, dẫn dắt, mở đường.
Kinh tế nhà nước không chỉ là khu vực nắm giữ nguồn lực lớn mà còn là bộ phận có vai trò kiến tạo môi trường ổn định, mở đường cho các ngành then chốt, lan tỏa lợi ích sang khu vực tư nhân, kinh tế tập thể và FDI, đồng thời thúc đẩy đổi mới công nghệ, liên kết chuỗi giá trị và huy động nguồn lực phát triển.
Nhìn nhận về vai trò của kinh tế nhà nước trong dẫn dắt, hỗ trợ các thành phần kinh tế khác phát triển trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Tiến sĩ Nguyễn Cao Đức, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu châu Âu và châu Mỹ chỉ ra sáu nhóm chức năng thể hiện vai trò nêu ra của kinh tế nhà nước, đó là ổn định vĩ mô, mở đường cho ngành then chốt, hỗ trợ và lan tỏa, dẫn dắt đổi mới sáng tạo, kiến tạo liên kết và huy động nguồn lực.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Cao Đức, cách tiếp cận được sử dụng là tiếp cận theo chức năng, tức xem khu vực nhà nước như một thiết chế điều tiết và kiến tạo phát triển, thay vì chỉ là một khu vực sở hữu.
Vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước cần được hiểu là năng lực định hướng và dẫn dắt phát triển, chứ không phải sự thay thế cơ chế thị trường. Nhà nước phải giữ vai trò kiến tạo, dẫn dắt và tạo điều kiện; còn các thành phần kinh tế cùng phát triển trong một môi trường minh bạch, cạnh tranh và ổn định.
Nếu được tổ chức đúng, khu vực này sẽ không đối lập với thị trường mà bổ sung cho thị trường, giúp thị trường vận hành hiệu quả hơn, công bằng hơn và có định hướng phát triển rõ hơn.
Đây cũng là cơ sở quan trọng để thiết kế chính sách phát triển kinh tế nhà nước, trong đó có doanh nghiệp nhà nước theo hướng hiệu quả, minh bạch và có khả năng tạo động lực cho toàn bộ nền kinh tế.
Ông Đức nhấn mạnh, khi thước đo chuyển từ quy mô nắm giữ sang chất lượng điều tiết, từ can thiệp đơn lẻ sang năng lực tổ chức hệ sinh thái, kinh tế nhà nước mới thực sự phát huy đúng vai trò dẫn dắt, hỗ trợ các thành phần kinh tế khác cùng phát triển trong kỷ nguyên số.
Nâng cao hiệu quả dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước
Tại hội nghị, Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và thế giới, đã chỉ ra những hạn chế hiện tại của kinh tế nhà nước, trong đó, có doanh nghiệp nhà nước. Theo ông Tuấn, doanh nghiệp nhà nước chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ: hiệu quả, năng lực cạnh tranh, đổi mới sáng tạo và khả năng dẫn dắt các ngành, lĩnh vực then chốt còn hạn chế.
Quản trị, phối hợp và giám sát còn bất cập, trách nhiệm giải trình chưa cao; thanh tra, kiểm tra, kiểm toán và kiểm soát quyền lực còn hạn chế.
Trong bối cảnh đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam chỉ ra, doanh nghiệp nhà nước cần được nhìn nhận không chỉ là một chủ thể sản xuất kinh doanh mà còn là một chủ thể phát triển; có khả năng đầu tư vào những lĩnh vực nền tảng tạo lập những thị trường mới và dẫn dắt quá trình tích lũy các năng lực phát triển mà nền kinh tế đang cần cho tương lai.
Trong giai đoạn phát triển mới, doanh nghiệp nhà nước cần được định hướng thực hiện ba vai trò chiến lược mới nhằm thúc đẩy năng lực cạnh tranh quốc gia.
Theo đó, doanh nghiệp nhà nước trở thành nhà đầu tư chiến lược cho tương lai của quốc gia, tiên phong đầu tư vào các lĩnh vực nền tảng mang tính dẫn dắt như trí tuệ nhân tạo (AI), hạ tầng dữ liệu, bán dẫn, năng lượng mới, hạ tầng số và logistics thông minh. Việc đầu tư này giúp nền kinh tế không bỏ lỡ cơ hội tạo dựng lợi thế cạnh tranh trong tương lai.
Doanh nghiệp nhà nước cũng chính là người tạo lập thị trường đối với các công nghệ và mô hình kinh doanh mới. Đồng thời là hạt nhân kết nối của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.
Sự thay đổi này thể hiện một bước chuyển từ tư duy quản lý nguồn lực sang tư duy đầu tư cho tương lai, và từ mục tiêu tạo giá trị kinh tế đơn thuần sang mục tiêu tạo dựng giá trị phát triển cho quốc gia.
Trên cơ sở phân tích vai trò của khu vực kinh tế nhà nước theo Nghị quyết 79-NQ/TW, Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn đã chỉ ra 6 nhóm chính sách phát triển kinh tế nhà nước nhằm nâng cao hiệu quả và vai trò dẫn dắt của kinh tế nhà nước.
Trước hết, khẳng định sứ mệnh của khu vực này khi hiện diện ở những lĩnh vực thiết yếu, chiến lược; Phân định rõ nhiệm vụ kinh doanh và nhiệm vụ công ích đối với khu vực này và tránh đầu tư dàn trải.
Thứ hai là phân bổ nguồn lực vào đầu tư công, vốn và tài sản nhà nước, thực hiện ưu tiên theo hiệu quả tổng thể.
Đối với vấn đề quản trị chủ sở hữu, theo ông Phạm Anh Tuấn, cần tách quản lý nhà nước và chủ sở hữu, chuyên nghiệp hóa đại diện chủ sở hữu và chỉ rõ quyền hạn, rõ trách nhiệm. Đồng thời, kinh tế nhà nước hoạt động theo nguyên tắc thị trường, và cần phải hạn chế đặc quyền không cần thiết, đồng thời đẩy mạnh hợp tác công-tư, đặt hàng, đấu thầu. Nhấn mạnh đến việc tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước để nâng cao năng lực của khối doanh nghiệp nhà nước, theo ông Tuấn, nguồn lực cần được sắp xếp theo danh mục sở hữu, thoái vốn ở lĩnh vực không cần nắm giữ và tập trung vào hạ tầng, công nghệ và các ngành chiến lược.
Cuối cùng, chính sách bao trùm quan trọng là “bản lề” cho hoạt động của kinh tế nhà nước đó là giám sát và đánh giá hiệu quả thực hiện của khu vực, cần thực hiện dựa trên tiêu chí: Công khai, minh bạch, đánh giá theo từng loại sứ mệnh và kết hợp hiệu quả tài chính và xã hội.
