Có người đi, người ở, người về
Tháng 5 là tháng của những trăn trở khi cử nhân trẻ sắp bước vào cánh cổng việc làm. Trên chuyến xe công nghệ, tôi gặp Lê Bá Dương, sinh viên năm cuối ngành điện tử của Trường đại học Khoa học, Đại học Huế. Còn hơn nửa năm nữa mới ra trường nhưng Dương đã xác định vào Đà Nẵng tìm việc: “Ở đó, em có nhiều lựa chọn hơn. Đi lại giờ cũng thuận tiện nên cuối tuần em vẫn có thể về Huế thăm ba mẹ”.
Chuyện người trẻ xác định rời Huế giống như Dương không mới. Tuy nhiên, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Huế Trần Hữu Thùy Giang cho rằng, cần nhìn khác về thực tế này. Bởi Đại học Huế là đại học vùng, đào tạo nhân lực cho cả miền trung-Tây Nguyên, cho nên sinh viên rời địa phương sau tốt nghiệp là điều dễ hiểu. Hơn nữa, ở một khía cạnh khác, sự dịch chuyển lao động như nước về chỗ trũng. Họ tìm đến một thị trường lao động rộng hơn, nơi có nhiều cơ hội nghề nghiệp và thu nhập tốt hơn.
Báo cáo việc làm sinh viên tốt nghiệp năm 2023 của Đại học Huế vẫn cho thấy thị trường lao động đang có sự thay đổi. Trong hơn 7.200 sinh viên tốt nghiệp, khoảng 4.000 người có việc làm liên quan ngành nghề đào tạo. Trong đó, khu vực tư nhân sử dụng hơn 3.000 lao động, cao gần gấp ba lần khu vực nhà nước. Những nhóm ngành từng được xem là ổn định như kinh tế, ngoại ngữ hay khoa học xã hội… bắt đầu có dấu hiệu bão hòa. Đáng chú ý, trong số hơn 7.200 sinh viên tốt nghiệp có hơn 550 sinh viên làm việc trái ngành đã học. Trước đây, điều này thường bị xem là lệch hướng nghề nghiệp, nhưng theo một số nhà quản lý giáo dục, nó phản ánh khả năng thích nghi của các tân cử nhân với một thị trường lao động mở.
Sau khi tốt nghiệp ngành thiết kế đồ họa của Trường đại học Nghệ thuật, Đại học Huế, Châu Quốc Hưng quyết định mở studio riêng: “Em thích tự do và làm những việc phù hợp với mình. Công việc sáng tạo làm mình hưng phấn vì luôn phải tìm ý tưởng mới”.
Phó Hiệu trưởng phụ trách Trường đại học Nghệ thuật, Đại học Huế Nguyễn Văn Phát cho biết, mỗi năm trường có hơn 100 cử nhân nghệ thuật ra trường và gần như đều tìm hoặc tự tạo được việc làm. Các em có xu hướng độc lập, chủ động và thích gắn mình với một không gian phù hợp để sáng tạo. Điều này phù hợp không gian, định hướng phát triển đô thị Huế.
Khảo sát của Trường đại học Nghệ thuật Huế cho thấy, sinh viên nghệ thuật ngày càng ít tham gia hội nghị tuyển dụng. Doanh nghiệp tổ chức tuyển lao động tại trường, trong số này có những công ty nước ngoài, nhưng chỉ 10-15 em tham dự. Số còn lại tự tìm việc, hoặc tự tạo việc làm, hoặc lập các nhóm để thực hiện dự án. Một kiểu lao động mới đang hình thành ngày càng nhiều: Người trẻ ngồi ở Huế nhưng làm game cho thị trường nước ngoài, dựng video cho khách hàng Hà Nội hoặc vận hành nội dung số cho doanh nghiệp ở cách nửa vòng trái đất. Phòng làm việc có thể chỉ là góc bàn trong nhà hay một quán cà-phê yên tĩnh.
Những năm gần đây, Huế cũng bắt đầu ghi nhận sự trở về của một số người trẻ. Nguyễn Văn Hiếu từng làm việc cho một ngân hàng tại Thành phố Hồ Chí Minh. Trong một lần trở về quê, Hiếu chú ý đến làng hoa giấy Thanh Tiên và nghĩ rằng nếu tiếp cận gần hơn với thị hiếu, sản phẩm này sẽ đi xa hơn. Từ những thử nghiệm với hoa giấy, thương hiệu May Paper Flower ra đời. Hiện cơ sở này tạo việc làm cho hàng chục lao động thủ công địa phương, có sản phẩm tại nhiều quốc gia và mới mở thêm cửa hàng ở Dubai.
Câu chuyện của những người giống như Hiếu cho thấy hướng dịch chuyển khác như rời Huế rồi quay về tạo ra công việc mới từ chính chất liệu văn hóa địa phương. Hay đơn thuần là đi, rồi trở về như kỹ sư cơ khí Hữu Nam, tốt nghiệp Đại học Bách khoa rồi vào Thành phố Hồ Chí Minh làm việc nhiều năm, gần đây cũng quyết định trở về làm cho Kim Long Motor: “Lương trong này có nhỉnh hơn thật, nhưng trừ tiền thuê nhà, chi phí sinh hoạt thì cũng không có dư. Trong khi ở Huế, mình có gia đình, nhà cửa, cuộc sống dễ chịu hơn”.
Theo lãnh đạo Sở Công thương thành phố Huế, dù số quay về chưa lớn, nhưng các doanh nghiệp đã ghi nhận tín hiệu ban đầu. Khi các doanh nghiệp sản xuất quy mô lớn hình thành tại Huế, người lao động trẻ bắt đầu cân nhắc giữa lương, thu nhập và môi trường ổn định, gần nhà thay cho “bay nhảy” của tuổi mới lớn.
Cơ hội rõ ràng hơn
Trong khi khối sáng tạo người trẻ đang tự tạo việc làm thì ở thị trường lao động kỹ thuật, câu chuyện lại khác. Nếu như doanh nghiệp may mặc ở Huế luôn thiếu lao động, nhưng tháng nào cũng "thải ra", "nhận vào", thì những doanh nghiệp cơ khí, lắp ráp tại Huế đang thiếu lao động tay nghề cao. Kim Long Motor liên tục tuyển dụng thợ cơ khí, điện, vận hành máy móc nhưng không dễ tìm đủ người để mở rộng sản xuất. Hiệu phó Trường cao đẳng Công nghiệp Huế Hoàng Minh Tuấn cho biết, phần lớn sinh viên của trường đều có việc làm sau khoảng 6 tháng tốt nghiệp.
Theo ông Tuấn, mô hình liên kết đào tạo với doanh nghiệp giúp giảm khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu tuyển dụng. Tuy vậy, vẫn tồn tại nghịch lý: doanh nghiệp thiếu người, nhưng người trẻ vẫn lo thất nghiệp. Nguyên nhân là nhu cầu nhân lực từ các dự án đầu tư thường xuất hiện rất nhanh, hoạt động sớm, trong khi lao động kỹ thuật như cơ khí, điện, tự động hóa... cần thời gian để đào tạo, tích lũy tay nghề.
Bên cạnh đó, thông tin về thị trường lao động chưa đi trước đủ xa để học sinh định hướng nghề nghiệp từ sớm. Nghị quyết 06-NQ/TU ngày 1/4/2026 của Thành ủy Huế về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao giai đoạn 2026-2030 cũng nhìn nhận việc liên kết giữa đào tạo và sử dụng lao động “chưa thật sự chặt chẽ”, nhất là ở các lĩnh vực như chuyển đổi số, công nghệ cao hay công nghiệp văn hóa.
Khi một doanh nghiệp vào đầu tư, địa phương hoàn toàn có thể công bố sớm nhu cầu nhân lực, cụ thể cần bao nhiêu lao động, ở lĩnh vực nào, yêu cầu kỹ năng ra sao… để học sinh và gia đình hình dung con đường nghề nghiệp từ khi còn ngồi trên ghế phổ thông. Hiện nay, việc liên kết đào tạo phần lớn diễn ra khi doanh nghiệp thiếu người. Trong khi đó, vì thiếu thông tin định hướng, nhiều trường nghề chật vật tuyển sinh dù thị trường đang có nhu cầu.
