Kết quả điều tra, khảo sát của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Sơn La phối hợp Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản cho thấy, khu vực tiểu khu Quyết Thắng và vùng lân cận nằm trên nền địa chất cacbonat thuộc hệ tầng Đồng Giao - loại đá vôi có hàm lượng CaO cao, dễ bị karst hóa.
Đáng chú ý, khu vực này còn chịu tác động của hệ thống đứt gãy Sơn La-Bỉm Sơn và các đứt gãy liên quan, khiến đất đá bị phá hủy cấu trúc, nứt nẻ mạnh, làm suy giảm khả năng chịu lực tự nhiên.
Các kết quả khoan kiểm chứng xác định, nhiều hang karst ngầm phân bố ở độ sâu khá nông, chỉ từ khoảng 3,9-6,2m so với mặt đất. Trần hang mỏng, cấu trúc yếu, rất dễ sụt lún khi gặp các tác động bất lợi như hạ thấp mực nước ngầm vào mùa khô hoặc gia tăng tải trọng từ nhà cửa, đường giao thông và phương tiện cơ giới.
Bên cạnh các yếu tố địa chất tự nhiên, nguyên nhân chủ quan được xác định là yếu tố thúc đẩy quá trình sụt lún diễn ra nhanh và mạnh hơn. Trong giai đoạn 2023-2025, số lượng giếng khoan khai thác nước dưới đất tại khu vực này tăng gần gấp đôi so với trước. Độ sâu giếng khoan cũng tăng đột biến, từ trung bình hơn 36m năm 2020 lên tới khoảng 180m vào năm 2025.
Việc khai thác nước ngầm quá mức làm hạ thấp mực nước dưới đất, giảm áp lực đẩy nổi của nước, từ đó thúc đẩy quá trình xói ngầm vật liệu trong lớp phủ và trong các hang karst. Khi khả năng chịu tải của trần hang và lớp đất phủ suy giảm, nguy cơ sụt lún là khó tránh khỏi.
Cùng với đó, quá trình đô thị hóa, mở rộng hạ tầng dân sinh, đặc biệt là các tuyến tỉnh lộ chạy qua thung lũng, nơi tập trung dân cư đông, đã làm gia tăng tải trọng lên nền đất yếu.
Việc xả thải nước sinh hoạt và hóa chất trong sản xuất nông nghiệp trực tiếp ra môi trường, không qua xử lý cũng góp phần làm tăng hàm lượng CO₂ hòa tan trong nước, đẩy nhanh quá trình karst hóa và tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm nguồn nước dưới đất.
Trên cơ sở kết quả khảo sát, khu vực tiểu khu Quyết Thắng và vùng lân cận (khoảng 5km²) được phân định thành 3 vùng nguy cơ sụt lún. Trong đó, vùng nguy cơ rất cao có diện tích 1,522km²; vùng nguy cơ cao 3,209km²; vùng nguy cơ trung bình 0,298km². Các khu vực nguy cơ rất cao chủ yếu tập trung tại thung lũng, gần các tuyến đường giao thông lớn, nơi mật độ dân cư cao.
Đối với vùng đã xảy ra sụt lún và vùng nguy cơ rất cao, ngành chức năng kiến nghị di dời dân cư trong trường hợp không thể xử lý triệt để hố sụt, hang ngầm.
Với những khu vực chưa thể di dời, cần tiếp tục điều tra chi tiết, trám lấp hố sụt, gia cố hang ngầm, tăng cường khả năng chịu tải cho công trình hiện hữu; đồng thời, xây dựng hệ thống thoát, xử lý nước mặt, không cho phép xây dựng công trình mới có tải trọng lớn và khoanh vùng cấm khai thác nước dưới đất.
Với vùng nguy cơ cao, người dân có thể sinh sống nhưng phải hạn chế khai thác nước ngầm, không xây dựng công trình quy mô lớn. Khi xây dựng nhà ở, công trình dân sinh, bắt buộc phải khảo sát địa chất theo TCVN 9402:2012, ưu tiên giải pháp móng cọc, móng bè kết hợp dầm, sử dụng vật liệu nhẹ để giảm tải trọng.
Đối với vùng nguy cơ trung bình, việc sinh sống và xây dựng công trình mới được phép, song vẫn phải tuân thủ nghiêm các khuyến cáo chuyên môn, bởi khu vực này còn tồn tại các đới đá vôi nứt nẻ có khả năng karst hóa.
Ông Vũ Tiến Đĩnh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Sơn La, cho biết: Về lâu dài, Sở đang tham mưu Ủy ban nhân dân tỉnh ban hành và tổ chức thực hiện kế hoạch bảo vệ nước dưới đất theo Luật Tài nguyên nước năm 2023; đồng thời cập nhật rủi ro sụt lún tại tiểu khu Quyết Thắng vào phương án ứng phó thiên tai của địa phương; cùng với đó là xây dựng lộ trình đầu tư các dự án thủy lợi, cấp nước tập trung nhằm giảm dần sự phụ thuộc vào khai thác nước ngầm.
Ở cấp cơ sở, Ủy ban nhân dân xã Mai Sơn cần tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn người dân các biện pháp phòng tránh sụt lún; lồng ghép nội dung khoanh định vùng nguy cơ vào kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội hằng năm, nhất là các hoạt động cải tạo đất nông nghiệp, phát triển ao nuôi thủy sản; công tác rà soát, giám sát hoạt động khai thác nước dưới đất, kiểm soát khoan giếng mới, theo dõi diễn biến sụt lún và quản lý xây dựng hạ tầng trên vùng karst cũng được xác định là nhiệm vụ thường xuyên.
Việc sớm nhận diện đúng nguy cơ, phân vùng rủi ro và chủ động triển khai các giải pháp tổng thể không chỉ nhằm xử lý sự cố trước mắt, mà còn là bước đi quan trọng để bảo đảm an toàn lâu dài cho khu dân cư, hướng tới phát triển bền vững tại xã Mai Sơn và các khu vực có điều kiện địa chất tương tự trên địa bàn tỉnh Sơn La.
