Tại quốc gia Lesotho thuộc châu Phi, tiếng siPhuthi - ngôn ngữ của cộng đồng ebaPhuthi - từng rơi vào tình trạng bị đe dọa nghiêm trọng. Ngôn ngữ này chỉ được vài nghìn người sử dụng bởi chủ yếu họ sinh sống tại thung lũng Daliwe hẻo lánh và một số khu vực giáp biên giới Nam Phi, trong khi các ngôn ngữ như tiếng Anh ngày càng chiếm ưu thế trong đời sống. Trong suốt nhiều thập kỷ, siPhuthi không có hệ thống chữ viết thống nhất và không được giảng dạy trong trường học. Thực trạng này khiến thế hệ trẻ buộc phải từ bỏ tiếng mẹ đẻ, dẫn tới sự đứt gãy trong truyền thừa ngôn ngữ và bản sắc văn hóa của cộng đồng ebaPhuthi.
Theo các nhà nghiên cứu, sự mai một của ngôn ngữ không chỉ là mất mát về mặt giao tiếp, mà còn là sự biến mất của những hệ tri thức, ký ức và cách nhìn thế giới được tích lũy qua nhiều thế hệ. Trong bối cảnh đó, tiếng siPhuthi từng được xem là một trường hợp “khó cứu vãn”, khi số người sử dụng ít, bị phân tán và chịu áp lực lớn từ các ngôn ngữ chiếm ưu thế trong khu vực.
Tuy nhiên từ năm 2016, tiến trình hồi sinh của tiếng siPhuthi đã được khởi động từ chính cộng đồng địa phương cùng với sự đồng hành của các nhà ngôn ngữ học quốc tế. Tại thung lũng Daliwe, nơi sinh sống của khoảng 1.000 người ebaPhuthi chủ yếu làm nông nghiệp và chăn nuôi, các hoạt động ghi chép, thu âm và chuẩn hóa ngôn ngữ đã được triển khai thực hiện một cách bài bản.
Sheena Shah, nhà ngôn ngữ học người Anh, cùng đồng nghiệp Matthias Brenzinger (Đức), đã nhiều lần quay trở lại Daliwe để làm việc trực tiếp với các thông dịch viên và nhà hoạt động địa phương. Theo bà Shah, yếu tố then chốt trong quá trình nghiên cứu không nằm ở phương pháp khoa học thuần túy mà ở việc xây dựng lòng tin với cộng đồng. “Chúng tôi không đặt ra mục tiêu cứng nhắc ngay từ đầu. Điều quan trọng nhất là để người dân cảm thấy tiếng nói của họ được tôn trọng”, bà cho biết.
Từ sự hợp tác này, khoảng 20 người dân địa phương đã tham gia với vai trò tư vấn ngôn ngữ, ghi lại hơn 40 giờ tư liệu video bằng tiếng siPhuthi nhằm phản ánh đời sống sinh hoạt, nghi lễ, ẩm thực, thơ ca và ký ức cộng đồng. Song song với đó, các hội thảo đã được tổ chức trong giai đoạn 2019-2022 nhằm thống nhất lại hệ thống chính tả giúp đặt nền móng cho việc xây dựng chữ viết chuẩn. Một cuốn từ điển khoảng 3.000 từ hiện đang được hoàn thiện, điều này đánh dấu bước tiến quan trọng trong quá trình chuẩn hóa ngôn ngữ.
Bên cạnh công tác học thuật, tiếng siPhuthi còn được đưa vào đời sống tinh thần của cộng đồng thông qua việc dịch Kinh Thánh, một hoạt động có ý nghĩa đặc biệt đối với cư dân theo đạo Kitô ở khu vực này. Tại thị trấn Alwyn’s Kop, nhóm dịch giả được đào tạo đã hoàn thành bản dịch của một số sách Kinh Thánh sang tiếng siPhuthi, cả ở dạng văn bản và âm thanh. Theo ông Phuthi Mats’abisa, một người tham gia vào dự án, việc được nghe “lời Chúa” bằng tiếng mẹ đẻ đã khơi dậy niềm tự hào và cảm giác được công nhận. “Trước đây, tôi từng nghĩ tiếng siPhuthi rồi sẽ biến mất. Giờ đây, tôi thấy mình có bản sắc và vị trí rõ ràng hơn trong xã hội”, ông chia sẻ.
Những nỗ lực bền bỉ này đã mang lại kết quả mang tính bước ngoặt. Tháng 8 vừa qua, tiếng siPhuthi chính thức được công nhận là một trong các ngôn ngữ chính thức của Lesotho, bên cạnh tiếng Xhosa và ngôn ngữ ký hiệu. Theo ông Letzadzo Kometsi, Chủ tịch Hiệp hội Libadla le baPhuthi, đây là thành quả của nhiều thập kỷ vận động không mệt mỏi của cộng đồng. Tuy vậy, ông cũng nhấn mạnh rằng việc công nhận pháp lý mới chỉ là bước khởi đầu, đòi hỏi nhà nước tiếp tục đầu tư nguồn lực để đưa tiếng siPhuthi vào giáo dục và đời sống công cộng.
Tại Daliwe, sự thay đổi đã bắt đầu lan tỏa. Bongani Peete, một giáo viên tiểu học cho biết, trước đây ông buộc phải phạt học sinh nói tiếng siPhuthi theo quy định cũ. “Tôi luôn cảm thấy day dứt”, ông nói. “Giờ đây, khi tiếng siPhuthi đã được công nhận, tôi tin rằng trẻ em cần được học và thể hiện bản thân bằng chính ngôn ngữ của chúng”.
Sự hồi sinh của tiếng siPhuthi không chỉ là câu chuyện bảo tồn một ngôn ngữ thiểu số, mà còn cho thấy vai trò quan trọng của cộng đồng trong việc gìn giữ di sản văn hóa. Từ chỗ bị đẩy ra bên lề, tiếng siPhuthi đang từng bước trở lại như một phần sống động của đời sống xã hội, góp phần khẳng định bản sắc, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và mở ra hướng phát triển bền vững cho các thế hệ tương lai.
