Số hóa tri thức y, dược cổ truyền

Việt Nam có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, cùng nhiều kinh nghiệm độc đáo sử dụng cây thuốc, bài thuốc phòng, chữa bệnh của cộng đồng các dân tộc.

Học sinh tham quan Bảo tàng Dược liệu Việt Nam. (Ảnh: BÁO NHÂN DÂN)
Học sinh tham quan Bảo tàng Dược liệu Việt Nam. (Ảnh: BÁO NHÂN DÂN)

Nhiều năm qua, các cơ sở nghiên cứu và nhiều địa phương đã triển khai hàng loạt đề tài, chương trình về cây thuốc và tri thức bản địa, nhất là tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Khối lượng tư liệu thu thập được rất lớn, từ danh mục cây thuốc, bài thuốc, cách sử dụng, cho đến thông tin về vùng phân bố, tập quán chữa bệnh và kinh nghiệm truyền đời của các ông lang, bà mế.

Tuy nhiên, bất cập hiện nay là dữ liệu rời rạc, thiếu liên thông khiến việc khai thác dữ liệu cho các mục tiêu dài hạn bị hạn chế.

Thực tế cho thấy, mỗi đề tài, mỗi chương trình, mỗi địa phương lại xây dựng một bộ phiếu điều tra riêng, cách ghi chép riêng và hệ thống phân loại riêng. Chẳng hạn, cùng một loài cây, nhưng có thể mang nhiều tên gọi khác nhau, được mô tả với mức độ chi tiết khác nhau, thậm chí được hiểu là những đối tượng khác nhau trong các cơ sở dữ liệu. Điều này khiến việc tổng hợp, so sánh và liên thông dữ liệu trở nên khó khăn.

Nhiều nghiên cứu vẫn dừng lại ở việc ghi chép để lưu giữ hơn là xây dựng thành nguồn dữ liệu sống để có thể tiếp tục được phân tích, cập nhật và khai thác. Vì thế, khi đề tài kết thúc thì dữ liệu gần như “đóng băng” trong báo cáo, sách hoặc các phương tiện lưu trữ riêng, ít có khả năng kết nối với các nghiên cứu khác về sau. Một nhà nghiên cứu về dược liệu cho biết, dữ liệu trong sách đã được tóm tắt, phân tích, xử lý, trong khi dữ liệu có giá trị là các ghi chép riêng của nhà nghiên cứu thì mang tính chất cá nhân, chưa được quản lý chung, dễ thất lạc, mất mát, rất lãng phí.

Hệ quả của tình trạng này là khó nhận diện được những quy luật lớn trong sử dụng cây thuốc, bài thuốc phục vụ cho công tác bảo tồn và phát triển, chẳng hạn như loài cây nào được nhiều dân tộc cùng sử dụng, nhóm bệnh nào được chữa phổ biến nhất, loài cây nào khai thác từ tự nhiên được sử dụng nhiều, hay ở đâu có thể phát triển được vùng trồng cây thuốc gắn với tri thức bản địa?... Những câu hỏi có ý nghĩa lớn đó đang vượt quá khả năng trả lời của từng đề tài riêng lẻ.

Thời gian qua, nhóm nghiên cứu của Trường đại học Dược Hà Nội đã thu thập, số hóa các bài thuốc, cây thuốc được đồng bào dân tộc thiểu số tại miền núi phía bắc thuộc một chương trình mục tiêu quốc gia. Nhiệm vụ đề tài không chỉ ghi chép danh mục cây thuốc, bài thuốc mà còn số hóa tri thức, xây dựng để có thể khai thác cho nghiên cứu, quản lý sau này. Nhờ đó, đã có những phát hiện quan trọng cho công tác bảo tồn, phát triển dược liệu như: bộ phận dùng chủ yếu là lá, thân, rễ, vỏ; các nhóm chữa bệnh phổ biến là xương khớp, tiêu hóa, da, thận-tiết niệu, chấn thương; phần lớn thầy lang chủ động trồng cây thuốc hoang dại trong vườn nhà...

Dữ liệu cũng cảnh báo nguy cơ mai một tri thức y dược dân gian như số đời làm thuốc trung bình chỉ hai đến ba đời, tỷ lệ truyền nghề thấp; hầu hết các bài thuốc chưa được đăng ký hay nghiên cứu chuyên sâu, chưa được phát triển thành sản phẩm. Theo các chuyên gia, đây là nguy cơ đứt gãy tri thức nếu không có giải pháp kịp thời.

Tại Chỉ thị số 25/CT-TTg (15/9/2025) về đẩy mạnh phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam trong giai đoạn mới, Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu tập trung số hóa các tài liệu, tư liệu quý về y học cổ truyền, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về vùng dược liệu, các vị thuốc, cây thuốc, bài thuốc, thầy thuốc tiêu biểu, công trình khoa học để dễ dàng bảo tồn và tra cứu.

Từ thực tiễn và yêu cầu tại chỉ thị nêu trên, vấn đề đặt ra là cần ứng dụng khoa học-công nghệ biến các nghiên cứu thành giá chị chung lâu dài. Theo đó, cần có một cơ quan đầu mối quốc gia phối hợp các đơn vị liên quan sớm tiến hành số hóa tri thức cây thuốc, bài thuốc trên phạm vi toàn quốc nhằm lưu giữ có hệ thống nguồn tri thức quý giá, đồng thời xây dựng một hệ thống dữ liệu dùng chung, phục vụ hiệu quả cho công tác nghiên cứu, đào tạo, quản lý.

Cần có một cơ quan đầu mối quốc gia phối hợp các đơn vị liên quan sớm tiến hành số hóa tri thức cây thuốc, bài thuốc trên phạm vi toàn quốc nhằm lưu giữ có hệ thống nguồn tri thức quý giá, đồng thời xây dựng một hệ thống dữ liệu dùng chung, phục vụ hiệu quả cho công tác nghiên cứu, đào tạo, quản lý.

Các chuyên gia cũng cho rằng, khi dữ liệu đủ lớn, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào sẽ mở ra khả năng phân tích sâu và tự động hóa xử lý dữ liệu, cho phép gợi mở các hướng nghiên cứu mới. Cơ sở dữ liệu này cũng là công cụ quan trọng giúp cơ quan quản lý theo dõi hiện trạng khai thác cây thuốc, đánh giá nguy cơ suy giảm nguồn gien và giám sát việc sử dụng tri thức y dược dân gian hiệu quả. Với người dân địa phương, sẽ có thêm cơ sở khoa học để bảo tồn và phát triển cây thuốc gắn với sinh kế bền vững.

Có thể bạn quan tâm

(Ảnh minh họa do AI thiết kế)

Mùi hoa sữa gây khó chịu, ai dễ bị ảnh hưởng?

Mùi hoa sữa nồng nặc có thể khiến một số người đau đầu, chóng mặt, buồn nôn hoặc khó chịu ở đường hô hấp. Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, người mắc chứng đau nửa đầu, hen phế quản, bệnh phổi mạn tính và có tiền sử dị ứng phấn hoa là những nhóm cần đặc biệt lưu ý khi hoa sữa vào mùa nở rộ. 

Bác sĩ của Bệnh viện Sản nhi tỉnh khám, điều trị 1 ca mắc bệnh sốt xuất huyết. (Ảnh: THANH DŨNG)

An Giang: Sốt xuất huyết, tay chân miệng tăng cao

Ngày 15/10, Sở Y tế tỉnh An Giang thông tin các ca sốt xuất huyết Dengue và ca tay chân miệng trong toàn tỉnh đều tăng, có 2 trường hợp tử vong. Ngành y tế khuyến cáo, khi có dấu hiệu nghi mắc bệnh, người dân đến cơ sở y tế để được khám, điều trị kịp thời, góp phần hạn chế biến chứng, ngăn ngừa dịch bệnh lây lan trong cộng đồng.

Ê-kíp thầy thuốc Bệnh viện Phụ sản Hà Nội chúc mừng gia đình.

Can thiệp cứu thai trong ca tam thai tự nhiên biến chứng hiếm gặp

Phát hiện hội chứng truyền máu song thai ở tuần 16 trong thai kỳ tam thai tự nhiên, sản phụ 31 tuổi được các bác sĩ Bệnh viện Phụ sản Hà Nội can thiệp laser và theo dõi đặc biệt. Sau hành trình nhiều biến cố, một em bé chào đời ở tuần 28, được chăm sóc tích cực và xuất viện khỏe mạnh.

Cán bộ y tế hướng dẫn người dân trên địa bàn thực hiện các biện pháp phòng, chống sốt xuất huyết. (Ảnh: DUY TUÂN)

Người bệnh mắc sốt xuất huyết không được chủ quan khi vừa “hạ sốt”

Đối với nhiều bệnh việc hạ sốt, hết sốt, người bệnh thường nghĩ cơ thể đang hồi phục và đã qua nguy hiểm. Tuy nhiên, với sốt xuất huyết, cơn sốt vừa hạ có thể lại là thời điểm bệnh bước vào giai đoạn nguy hiểm. Theo ngành y tế Hà Nội, cuối năm là thời điểm bệnh sốt xuất huyết có xu hướng tăng cao.

Hình ảnh siêu âm tim của bệnh nhân phát hiện bất thường. (Ảnh: BVCC)

Khàn tiếng kéo dài, người đàn ông 36 tuổi phát hiện bệnh tim bẩm sinh hiếm gặp

Đi khám vì khàn tiếng kéo dài suốt một tháng, người đàn ông 36 tuổi bất ngờ được phát hiện mắc bệnh tim bẩm sinh gây chèn ép dây thần kinh thanh quản. Đây là trường hợp hiếm gặp khi triệu chứng tưởng chừng chỉ liên quan đến bệnh lý tai mũi họng lại là dấu hiệu cảnh báo bất thường nghiêm trọng ở tim.

Ngành y tế tỉnh Ninh Bình triển khai phun hóa chất phòng, chống dịch sốt xuất huyết trên địa bàn. (Ảnh: YẾN TRINH)

Ninh Bình tăng cường phòng, chống sốt xuất huyết trong cao điểm mùa dịch

Trước nguy cơ dịch sốt xuất huyết tiếp tục diễn biến phức tạp, tỉnh Ninh Bình triển khai đồng bộ các biện pháp phòng, chống dịch, tăng cường giám sát, phát hiện và xử lý kịp thời các ổ dịch; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao ý thức chủ động phòng bệnh của người dân, quyết tâm không để dịch lây lan rộng trong cộng đồng.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Sức khỏe tâm thần chia sẻ về ca bệnh. (Ảnh: BVCC)

Bị chê bai, cô lập kéo dài, người trẻ đối mặt nguy cơ rối loạn tâm thần

Một nữ sinh viên mắc chứng ăn vô độ tâm thần, thường xuyên tự gây nôn sau khi ăn, dẫn đến hạ kali máu. Một nữ sinh 15 tuổi khác bị bạn bè cô lập, chế giễu gần 2 năm, sau đó xuất hiện trầm cảm kèm triệu chứng loạn thần. Các trường hợp cho thấy những tổn thương tâm lý kéo dài ở người trẻ cần được nhận diện và can thiệp kịp thời.

Toàn cảnh Hội thảo khoa học (Ảnh: THƯ THƯ)

Nhóm bệnh nhân hen nặng đối mặt với nhiều nguy cơ gây ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống

Đối với những bệnh nhân hen nặng, mỗi ngày đều có thể là một hành trình đầy thách thức. Những triệu chứng dai dẳng, các đợt kịch phát khó lường và những ảnh hưởng kéo dài đến cuộc sống thường nhật không chỉ tạo gánh nặng cho người bệnh mà còn cho gia đình và hệ thống chăm sóc sức khỏe.

Bệnh nhi nằm điều trị cúm A. (Ảnh: BVCC)

Mắc cúm A không sốt cao vẫn có thể suy hô hấp nặng

Một bệnh nhân mắc cúm A chỉ sốt nhẹ nhưng suy hô hấp tiến triển nhanh phải đặt nội khí quản cấp cứu. Các bác sĩ cảnh báo, mức độ nguy hiểm của cúm không phụ thuộc hoàn toàn vào nhiệt độ cơ thể, đặc biệt ở người cao tuổi và người có bệnh nền.

Theo Sở Y tế tỉnh Quảng Ngãi, từ ngày 10-12/10, các cơ sở y tế trong tỉnh tiếp nhận 158 bệnh nhân nghi ngờ bị ngộ độc thực phẩm do ăn bánh mì tại điểm bán bánh mì nằm trên đường Duy Tân, phường Cẩm Thành. (Ảnh: HIỂN CỪ)

Quảng Ngãi yêu cầu tăng cường kiểm tra, giám sát cơ sở kinh doanh thức ăn đường phố

Ngay sau khi xảy ra vụ nghi ngộ độc thực phẩm do ăn bánh mì tại phường Cẩm Thành, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ngãi đã phát đi công văn khẩn yêu cầu các sở, ban, ngành và địa phương tăng cường kiểm tra, giám sát cơ sở kinh doanh thức ăn đường phố; kịp thời phát hiện, xử lý các hành vi vi phạm về an toàn thực phẩm.

Bệnh nhân 39 tuổi, quốc tịch Lào bị liệt hoàn toàn 2 chân do khối u chèn ép được phẫu thuật thành công tại khoa Chấn thương chỉnh hình và Cột sống. (Ảnh: BVCC)

Nhiều bệnh nhân nước ngoài tìm đến Việt Nam điều trị bệnh hiểm nghèo

Trong gần 3 năm qua, Bệnh viện Bạch Mai đã tiếp nhận 3.871 lượt bệnh nhân quốc tế đến khám, điều trị. Không chỉ là những trường hợp cấp cứu trong thời gian lưu trú tại Việt Nam, nhiều ca bệnh phức tạp đã được các bác sĩ điều trị bằng kỹ thuật chuyên sâu, cho thấy năng lực của y tế Việt Nam trong chăm sóc người bệnh quốc tế.

Cán bộ y tế giám sát chỉ số véc-tơ truyền bệnh sốt xuất huyết tại cộng đồng trên địa bàn thành phố Hà Nội. (Ảnh: DUY TUÂN)

Ngành y tế Hà Nội tăng cường giám sát, chỉ đạo phòng chống dịch bệnh truyền nhiễm

Trước tình hình diễn biến phức tạp của các bệnh truyền nhiễm, Sở Y tế Hà Nội đã chỉ đạo các trạm y tế phường, xã trên địa bàn Hà Nội chủ động tham mưu chính quyền địa phương triển khai thực hiện các chiến dịch vệ sinh môi trường diệt bọ gậy và phun hóa chất diệt muỗi để chủ động phòng, chống sốt xuất huyết kịp thời, hiệu quả.