Không phải đến khi vụ việc hơn 130 tấn thịt lợn dương tính với virus dịch tả lợn châu Phi được phát hiện trong kho lạnh của Công ty cổ phần Đồ hộp Hạ Long bị phát hiện, người tiêu dùng mới cảm thấy quan ngại về vấn đề kiểm định, quản lý an toàn thực phẩm lưu thông trên thị trường, bởi trước đó có không ít vụ gây hoang mang dư luận như sữa giả HIUP, kẹo KERA... Dưới góc nhìn tố tụng, các hành vi vi phạm trong các vụ này có sự “chung tay” vì lợi ích từ nhà sản xuất, buôn bán, cơ quan kiểm định, quản lý Nhà nước.
Nhiều khoảng trống trong kiểm soát chất lượng thực phẩm
Theo Hội đồng xét xử sơ thẩm vụ án “Sản xuất, buôn bán hàng giả là thực phẩm; vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng; rửa tiền” xảy ra tại Công ty cổ phần Z Holding, đây là vụ án đặc biệt nghiêm trọng, quy mô lớn, có tính chất phức tạp, kéo dài. Các đối tượng đã tổ chức sản xuất và tiêu thụ hàng giả là thực phẩm dinh dưỡng, thực phẩm bổ sung (sữa bột HIUP) trong đó nhiều người tiêu dùng là đối tượng yếu thế như người già, trẻ sinh non, người bị bệnh hiểm nghèo... Với công thức không đúng với hồ sơ tự công bố, đăng ký công bố sản phẩm theo hướng bỏ bớt hoặc thay thế thành phần nguyên liệu nhằm giảm chi phí sản xuất, tăng lợi nhuận đối với 26 sản phẩm sữa giả có giá trị hơn 2.436 tỷ đồng.
Lãnh đạo Công ty Khoa học công nghệ Avatek, đơn vị từng cấp giấy kiểm nghiệm sữa HIUP của Công ty cổ phần Z Holding và sản phẩm kẹo KERA và Công ty trách nhiệm hữu hạn Khoa học TSL đã phải ra hầu tòa do hành vi làm giả hàng trăm nghìn phiếu thử nghiệm, kiểm định thực phẩm, thu lợi bất chính hàng trăm tỷ đồng. Các đối tượng đã chủ trương làm phiếu kết quả thử nghiệm giả với tỷ lệ chiết khấu cao, không gửi mẫu hoặc có gửi mẫu nhưng không chạy thử nghiệm mà vẫn cho kết quả đạt theo yêu cầu hoặc có mẫu và chạy thử nghiệm nhưng sau đó chỉnh sửa chỉ tiêu cho đạt, chỉnh sửa thời gian theo yêu cầu. Điều đáng nói, không ít cá nhân, doanh nghiệp đã dùng những phiếu này để hoàn thiện công bố sản phẩm hoặc hoàn thiện hồ sơ chứng nhận VietGAP, hữu cơ và HACCP tại các cơ quan có thẩm quyền, gây nguy hại sức khỏe cộng đồng.
Ở góc độ quản lý Nhà nước, vụ án “Đưa hối lộ” và “Nhận hối lộ” xảy ra tại Cục An toàn thực phẩm, Bộ Y tế cũng cho thấy một số bất cập, hạn chế trong thể chế quản lý Nhà nước về an toàn thực phẩm, nhất là trong quy trình hoạt động thẩm định, cấp Giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm; thẩm định Giấy xác nhận nội dung quảng cáo và thẩm định, hậu kiểm, cấp Giấy chứng nhận GMP.
Từ thực tiễn thực hành quyền công tố, xét xử, các cơ quan tố tụng chỉ rõ, công tác quản lý chất lượng, cấp phép và hậu kiểm còn lỏng lẻo: Việc kiểm nghiệm, thẩm định, giám sát chất lượng thực phẩm chức năng chủ yếu dựa vào hồ sơ do doanh nghiệp cung cấp, thiếu cơ chế kiểm chứng độc lập và kiểm tra định kỳ. Thiếu phối hợp, chia sẻ thông tin giữa các cơ quan quản lý Nhà nước, cơ quan thuế, quản lý thị trường, y tế, công thương và công an, chưa có cơ chế chia sẻ dữ liệu đồng bộ, dẫn đến việc phát hiện sai phạm chậm trễ, khi hậu quả đã nghiêm trọng.
Luật sư Nguyễn Đức Thịnh cho rằng, vẫn còn khoảng trống đáng kể trong kiểm soát chất lượng thực phẩm trước khi sản phẩm lưu thông ra thị trường. Chính cơ chế tự công bố sản phẩm đã tạo điều kiện cho doanh nghiệp tự xác định công thức, thành phần và đưa ra thị trường mà không phải chịu tiền kiểm chặt chẽ. Đây là kẽ hở mà một số tổ chức, cá nhân có thể lợi dụng, dẫn tới sản phẩm thực tế không đạt chất lượng như công bố mà vẫn được lưu hành.
Kiến nghị siết chặt công tác quản lý, kiểm tra, giám sát
Mới đây, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 14/NQ-CP về việc đề nghị bổ sung dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) vào Chương trình lập pháp năm 2026 của Quốc hội. Bộ Y tế được giao chủ trì, phối hợp các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan có liên quan triển khai xây dựng Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) theo đúng quy định của pháp luật. Điều này cho thấy tính cấp thiết cần sớm sửa đổi luật nhằm tạo hành lang pháp lý an toàn hơn với sức khỏe cộng đồng.
Thực tiễn quá trình tố tụng các vụ án liên quan đến các quy trình về an toàn thực phẩm, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân đã có nhiều kiến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật về quản lý chất lượng và an toàn thực phẩm. Cụ thể, cần rà soát quy định nhằm siết chặt công tác quản lý, quy trình cấp phép cho các đơn vị kiểm định cũng như xây dựng các tiêu chuẩn, tiêu chí cụ thể về trình độ chuyên môn nhân sự và yêu cầu kỹ thuật đối với thiết bị kiểm nghiệm; xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về các đơn vị kiểm nghiệm được cấp phép gắn với hoạt động thanh tra, kiểm tra định kỳ và đột xuất các đơn vị kiểm nghiệm. Tăng cường hậu kiểm, kiểm soát định kỳ đối với các sản phẩm do doanh nghiệp tự công bố, xây dựng quy trình bắt buộc lấy mẫu theo từng lô hàng.
Từ vụ việc sai phạm trong cấp giấy tại Cục An toàn thực phẩm, Bộ Y tế, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao kiến nghị Chính phủ nghiên cứu bãi bỏ cơ chế “tự công bố, miễn tự công bố”, đồng thời quy định rõ trách nhiệm thẩm định, xác nhận hồ sơ công bố của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Sửa đổi, bổ sung Nghị định số 15/2018/NĐ-CP theo hướng bắt buộc hồ sơ công bố phải kèm theo kết quả kiểm nghiệm chi tiết do đơn vị được cấp phép thực hiện. Đặc biệt, siết chặt hậu kiểm bắt buộc, tăng cường thanh tra, kiểm tra.
Viện Kiểm sát nhân dân tối cao đề nghị thiết lập cơ chế chuyển thông tin kịp thời khi phát hiện dấu hiệu vi phạm để xử lý kịp thời và bảo vệ lợi ích công, lợi ích người tiêu dùng theo chức năng mới của cơ quan này. Cùng với đó, cần chuyển căn bản tư duy quản lý an toàn thực phẩm từ kiểm soát thủ tục sang quản trị rủi ro đối với sức khỏe cộng đồng, lấy bằng chứng khoa học và kiểm nghiệm độc lập làm nền tảng.
