Sau một thời gian triển khai Kế hoạch số 628/KH-BCA-BNN&MT ngày 17/10/2025 của Bộ Công an và Bộ Nông nghiệp và Môi trường, công tác đấu tranh, ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã, chim di cư và nguồn lợi thủy sản đã có nhiều chuyển biến rõ nét. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được thì vẫn còn một số khó khăn cần sớm khắc phục.
Đầu tháng 4, đàn chim bồ nông chân xám xuất hiện tại khu A1 của Vườn quốc gia Tràm Chim (tỉnh Đồng Tháp) sau 6 năm vắng bóng, đây là loài chim quý hiếm, nguy cấp, nằm trong Sách đỏ Việt Nam và Sách đỏ thế giới. Sự quay trở lại của loài chim này cho thấy điều kiện sinh thái tại Tràm Chim đang dần được cải thiện. Cùng với đó, nhiều cá thể động vật hoang dã được cứu hộ và tái thả về tự nhiên, nhiều hộ dân tự nguyện giao nộp động vật quý hiếm cho lực lượng chức năng…, đây là những tín hiệu khả quan sau thời gian triển khai kế hoạch phối hợp.
Thiếu tướng Thân Văn Hải, Cục trưởng Cục Cảnh sát Phòng, chống tội phạm về môi trường (C05) cho biết, kế hoạch đã tạo bước chuyển mạnh mẽ trong tuyên truyền, kiểm tra, xử lý các hành vi nuôi nhốt, mua bán, săn bắt trái phép các loài động vật hoang dã, chim cảnh và hành vi sử dụng công cụ tận diệt thủy sản. Công an các địa phương đã tham mưu cấp ủy, chính quyền triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó tập trung vào các địa bàn từng là “điểm nóng” về săn bắt, buôn bán trái phép. Lực lượng công an tại 34 tỉnh, thành phố đã lập danh sách tổ chức, cá nhân có liên quan hoạt động săn bắt, kinh doanh loài hoang dã và tận diệt thủy sản.
Kết quả kiểm tra, xử lý cũng cho thấy tính quyết liệt với 634 vụ việc được phát hiện, trong đó có 47 vụ, 59 bị can xử lý hình sự; xử lý hành chính 414 vụ với tổng số tiền phạt khoảng 2,5 tỷ đồng. Gần 10.000 cá thể động vật hoang dã còn sống đã được cứu hộ và thả về môi trường tự nhiên.
Riêng Cục C05 đã kiểm tra 11 vụ, chuyển xử lý hình sự 1 vụ, chuyển xử phạt vi phạm hành chính 10 vụ với số tiền 53,5 triệu đồng; đồng thời, chuyển Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao xác minh 19 tài khoản, 18 hội nhóm trên không gian mạng có dấu hiệu đăng tải, quảng cáo hoạt động mua bán, săn bắt, giết mổ, vận chuyển, kinh doanh, chế biến, tàng trữ động vật hoang dã. Nhiều người dân đã ký cam kết “Không săn bắt-Không tiêu thụ”; nhiều hộ kinh doanh, cá nhân tự giác giao nộp động vật hoang dã cho thấy những nỗ lực bảo vệ sinh thái đã bước đầu đạt hiệu quả.
Tuy nhiên, công tác rà soát các vi phạm ở một số nơi vẫn chưa theo kịp diễn biến. Nhiều vụ việc được phát hiện qua tuần tra, kiểm tra đột xuất, cho thấy lực lượng cơ sở chưa kiểm soát được nguy cơ ngay từ đầu. Có địa bàn, người dân đã ký cam kết nhưng sau đó vẫn tiếp tục vi phạm. Khó khăn lớn hiện nay là công an cấp xã phải đảm nhiệm nhiều mặt công tác, trong khi phòng chống vi phạm liên quan động vật hoang dã và tận diệt thủy sản đòi hỏi nhiều kiến thức chuyên môn, kỹ năng nhận diện loài, kỹ năng tuyên truyền và khả năng phối hợp liên ngành.
Đáng lo ngại hơn, sau khi lực lượng chức năng tăng cường kiểm tra, kiểm soát, một số đối tượng chuyển sang thủ đoạn hợp thức hóa nguồn gốc động vật bằng giấy tờ “khống”. Điển hình như vụ việc đối tượng Trương Thị Kim Hà (chủ cơ sở tại 454A Thống Nhất, phường Tam Thắng, Thành phố Hồ Chí Minh) đã thu mua 433 cá thể động vật hoang dã, trong đó có 73 cá thể thuộc nhóm IIB nguy cấp, quý, hiếm từ nhiều nguồn khác nhau; sau đó, đối tượng mua các bảng kê lâm sản “khống” với các chủ cơ sở nuôi chim và móc nối với cán bộ kiểm lâm tại địa phương để hợp thức hóa “nguồn hàng” nêu trên. Đến nay, cơ quan điều tra đã khởi tố 10 bị can, trong đó có 4 cán bộ kiểm lâm.
Công tác xử lý tang vật sống cũng còn nhiều bất cập. Việc áp dụng “cứng” theo quy trình xử lý tang vật tại Thông tư số 26/2025/TT-BNNMT và Nghị định số 77/2025/NĐ-CP có thể khiến động vật hoang dã chết trước khi được phê duyệt phương án xử lý. Nhiều địa phương thiếu nơi lưu giữ, kinh phí và nhân lực chuyên môn để chăm sóc động vật bị thương trong thời gian chờ bàn giao.
Từ thực tế nêu trên cho thấy trọng tâm của công tác quản lý không chỉ là phát hiện và xử lý vi phạm, mà còn phải chủ động phòng ngừa ngay từ cơ sở. Do vậy, lực lượng công an, kiểm lâm, chính quyền địa phương cùng các lực lượng chức năng tập trung kiểm tra, truy quét tại các địa bàn trọng điểm, khu vực giáp ranh, tuyến điểm có nguy cơ cao. Cùng với đó, công tác tuyên truyền pháp luật cần được triển khai thường xuyên, phù hợp với từng nhóm đối tượng; nội dung tuyên truyền cần được lồng ghép vào các buổi họp thôn, sinh hoạt cộng đồng, hoạt động trường học; chuyển từ cách nói mệnh lệnh sang cách kể chuyện gần gũi, nhân văn và có khả năng tạo đồng cảm. Lan tỏa nhiều hơn những câu chuyện cứu hộ thành công, khoảnh khắc thả động vật về rừng, sự trở lại của các loài quý hiếm; kịp thời tuyên dương những người dân tự nguyện giao nộp động vật hoang dã hoặc tố giác hành vi vi phạm…
Theo ông Nông Quốc Hùng, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cao Bằng, các địa phương cần được quan tâm bố trí thêm nguồn lực, phương tiện, trang thiết bị; đồng thời tăng cường tập huấn nghiệp vụ cho lực lượng cơ sở, nhất là kỹ năng phát hiện, lập hồ sơ, xử lý vi phạm. Về lâu dài, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng thống nhất, dễ áp dụng, có hướng dẫn cụ thể để địa phương triển khai hiệu quả hơn.
Ngoài ra, theo các chuyên gia, cần thúc đẩy xây dựng bản đồ số về đa dạng sinh học, phân bố các loài động vật hoang dã, nhất là loài nguy cấp, quý hiếm, nhằm phục vụ công tác quản lý, dự báo và phát hiện sớm nguy cơ xâm hại hệ sinh thái. Ở các khu vực vùng đệm, vùng có rừng, cần gắn bảo tồn với hỗ trợ sinh kế bền vững cho người dân, qua đó giảm áp lực săn bắt, nuôi nhốt, kinh doanh động vật hoang dã. Bên cạnh đó, cần sớm nghiên cứu cơ chế xử lý nhanh đối với tang vật là động vật sống, tránh tình trạng động vật bị chết trong thời gian chờ phê duyệt; đồng thời tập huấn kỹ năng sơ cứu, bảo quản động vật hoang dã trước khi bàn giao.
