Gọi là cá ngựa nhưng nó không giống hải mã (cá ngựa) ở vùng biển, cá ngựa nước ngọt có dáng hình thoi, có vây kỳ màu đỏ, miệng rộng và răng kim nên rất dữ, chuyên rượt bắt các loài cá nhỏ ăn.
Cá ngựa con to nhất 2kg, ngư dân nói người xưa gọi là cá ngựa có thể do chúng thích nhảy lao mình lên khỏi mặt nước như ngựa phóng. Chúng có thể phóng cao hơn 2m, khi săn bắt mồi nó phóng lướt trên mặt nước nhanh như ngựa. Nơi nào cá ngựa xuất hiện nơi đó sóng nước lao xao vì chúng rượt đuổi bắt cá lòng tong, cá lìm kìm nhỏ…
Nhắc đến cá ngựa, nhóm câu cá của ông Nguyễn Thanh Phong, ngụ ở phường Long Xuyên cho biết: Cá ngựa lúc trước có nhiều ở các sông rạch tỉnh An Giang. Lúc đó, ra bờ sông Hậu, sông Long Xuyên theo các đám lục bình là thấy chúng phóng nhảy trên mặt nước rượt bắt cá nhỏ.
Nhưng khi đó, cá tôm quá nhiều nên ít ai bắt cá ngựa dù chúng kho lạt hay chiên ăn khá ngon. Rồi theo thời gian, cá ngựa không còn xuất hiện nhiều ở sông Long Xuyên. Theo ông Thanh Phong, người dân Long Xuyên chất chà ven sông dụ cá vào ở, khi bao lưới vây bắt cá trong chà cứ thấy con cá nào phóng lên cao “bay” ra khỏi lưới thoát ra sông thì đó là cá ngựa.
Ông Thanh Phong nhớ lại: “Câu cá ngựa ngư dân dùng mồi là cá lòng tong, cá thác lác nhỏ bởi cá ngựa mê mồi này. Nhưng con mồi phải còn sống để khi chúng bơi dẫn dụ cá ngựa háo mồi lao tới táp dính lưỡi câu liền. Còn cá mồi đã chết thì cá ngựa không bao giờ ăn!”.
Vùng cù lao Phú Tân được bao bọc bởi 3 con sông lớn như sông Tiền, sông Hậu, sông Vàm Nao nên tôm cá nhiều vô kể, trong đó cá ngựa. Lão ngư Nguyễn Văn Ngáo ở xã Bình Thạnh Đông kể, xưa khi còn mùa nước nổi, cá ngựa hay vào đồng sinh sôi, do đặc tính cá thích phóng nhảy cao nên ngư dân thỉnh thoảng dựa theo đó giăng lưới cao khỏi mặt nước bắt cá.
Nhưng ông nói, đó đã là chuyện xưa vì về sau, biến đổi khí hậu, đê bao khép kín, nước nổi không vào đồng. Từ đó loài cá ngựa ngày càng giảm dần và sau này thả lưới, chài cá trên sông thỉnh thoảng mới bắt được chúng.
Rồi thêm nạn dùng xung điện đánh bắt cá trái phép nên số lượng cá ngựa và các loài cá khác ngoài tự nhiên giảm dần. Ở các vùng nuôi cá tra, khi bơm nước sông vào ao nuôi cá, thỉnh thoảng vẫn có cá ngựa con bị ống bơm nước hút vào ao.
Như ao cá của ông Nguyễn Thanh Tùng ở ấp Vàm Nao, xã Phú Tân thỉnh thoảng có vài con cá ngựa, ao có cá ngựa sẽ nhận ra ngay vì chúng cứ phóng lướt lên mặt nước rượt săn mồi, bắt chuồn chuồn.
"Cá ngựa sông tuy chưa được liệt kê vào loại có giá trị kinh tế cao như các loài cá khác nhưng nó là loài cá làm đa dạng, phong phú tôm cá vùng châu thổ", anh Tùng bộc bạch.
Cùng với cá ngựa, những loài cá có nhiều trên sông như cá trà sóc, cá hồng vện, cá leo, cá đuối nước ngọt,… đang hiếm dần. Các ngư dân bùi ngùi, hằng năm mùa nước nổi vẫn về, những dòng sông theo quy luật vẫn nước lớn nước ròng nhưng không còn nhiều tôm cá. Ngày trước, chài cá, dỡ chà bắt cá ngựa sông, cá hồng vện, cá sơn, cá mang rỗ, cá rô biển, … là chuyện bình thường.
Còn ngày nay chài cá, thả lưới bắt được cá hồng vện, cá lăng chiên, cá ngựa sông… hiếm lắm mới bắt được vài con. Và sợ dần một ngày nào đó, loài cá ngựa kỳ lạ của dòng sông đối diện nguy cơ biến mất như bao loài cá khác và câu chuyện về chúng chỉ còn trong trà dư tửu hậu của vùng sông nước.
